ભારત સરકાર અને રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) દ્વારા ડિજિટલ પેમેન્ટના યુગમાં રોકડની જરૂરિયાતને પહોંચી વળવા માટે એક ક્રાંતિકારી યોજના તૈયાર કરવામાં આવી છે. યુપીઆઈ (UPI) ના વધતા પ્રભાવ વચ્ચે, સામાન્ય જનતાને નાની નોટો (રૂ. 10, 20, 50 અને 100) મેળવવામાં પડતી મુશ્કેલીને દૂર કરવા માટે હવે દેશમાં ‘હાઈબ્રિડ એટીએમ’ (Hybrid ATMs) લગાવવાની તૈયારી ચાલી રહી છે.
શું છે આ હાઈબ્રિડ એટીએમ (Hybrid ATM)?
પરંપરાગત એટીએમ સામાન્ય રીતે રૂ. 500 અને રૂ. 200 ની મોટી નોટો આપવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તેનાથી વિપરીત, હાઈબ્રિડ એટીએમ ખાસ કરીને નાની નોટો (Small Denominations) આપવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવશે.
- યુપીઆઈ-એટીએમ સુવિધા: આ મશીનોમાં કાર્ડની જરૂર નહીં પડે. ગ્રાહકો યુપીઆઈ દ્વારા ક્યુઆર કોડ (QR Code) સ્કેન કરીને રોકડ ઉપાડી શકશે.
- સિક્કા વેન્ડિંગ મશીન: કેટલાક એટીએમમાં સિક્કા કાઢવાની સુવિધા પણ હોઈ શકે છે, જેને ‘UPI-based Coin Vending Machines’ તરીકે ઓળખવામાં આવશે.
આ યોજના પાછળનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય
યુપીઆઈના આગમન પછી ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શનમાં ઉછાળો આવ્યો છે, પરંતુ હજુ પણ અનેક કારણોસર રોકડની માંગ જળવાઈ રહી છે:
- નાના વેપારીઓ માટે સરળતા: શાકભાજી વિક્રેતાઓ, રિક્ષા ચાલકો અને નાના દુકાનદારોને છૂટા પૈસાની સતત જરૂર રહે છે. હાઈબ્રિડ એટીએમ આ સમસ્યાનું નિરાકરણ લાવશે.
- છૂટા પૈસાની અછત દૂર કરવી: બેંકો પાસે ઘણીવાર નાની નોટો ઉપલબ્ધ હોય છે, પરંતુ તે સામાન્ય લોકો સુધી પહોંચતી નથી. એટીએમ દ્વારા આ વિતરણ વ્યવસ્થા સુદ્રઢ બનશે.
- ગામડાઓમાં સુવિધા: ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં જ્યાં ડિજિટલ પેમેન્ટમાં નેટવર્કની સમસ્યા હોય છે, ત્યાં આ મશીનો આશીર્વાદરૂપ સાબિત થશે.
કેવી રીતે કામ કરશે આ મશીનો?
સરકારની યોજના મુજબ, આ મશીનોને ભીડભાડવાળી જગ્યાઓ જેમ કે રેલ્વે સ્ટેશન, બસ સ્ટેન્ડ, બજારો અને સરકારી કચેરીઓમાં સ્થાપિત કરવામાં આવશે.
- ગ્રાહકે એટીએમ સ્ક્રીન પર ‘UPI Cash’ વિકલ્પ પસંદ કરવાનો રહેશે.
- જેટલી રકમ ઉપાડવી હોય તે એન્ટર કર્યા બાદ સ્ક્રીન પર ક્યુઆર કોડ દેખાશે.
- કોઈપણ યુપીઆઈ એપ (Google Pay, PhonePe, BHIM) થી સ્કેન કરીને પિન નાખતા જ નાની નોટો ડિસ્પેન્સ થશે.
બેન્કિંગ સેક્ટર અને અર્થતંત્ર પર અસર
| પાસું | અસર |
| કરન્સી મેનેજમેન્ટ | નાની નોટોનું વિતરણ સરળ અને પારદર્શક બનશે. |
| બેંક કામગીરી | બેંકની બ્રાન્ચ પર છૂટા પૈસા માટે આવતા ગ્રાહકોની ભીડ ઘટશે. |
| નાણાકીય સમાવેશ | ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન અને રોકડ વચ્ચે સંતુલન જળવાશે. |
નિષ્કર્ષ
સરકારનો આ નિર્ણય ‘ડિજિટલ ઇન્ડિયા’ અને ‘કેશ ઇકોનોમી’ વચ્ચેના સેતુ સમાન છે. ભલે આપણે ડિજિટલ પેમેન્ટ તરફ આગળ વધી રહ્યા હોઈએ, પરંતુ રોજિંદા વ્યવહારોમાં રોકડનું મહત્વ નકારી શકાય તેમ નથી. હાઈબ્રિડ એટીએમ દ્વારા સરકાર એ સુનિશ્ચિત કરવા માંગે છે કે કોઈ પણ નાગરિકને છૂટા પૈસા કે નાની નોટો માટે હેરાન થવું ન પડે.