2026નું વર્ષ રાજ્યસભામાં મોટા પરિવર્તનનું વર્ષ બની રહેશે. એપ્રિલ, જૂન, જુલાઈ અને નવેમ્બરમાં સભ્યોની નિવૃત્તિને કારણે વર્ષ દરમિયાન કુલ 72 થી 75 બેઠકો ખાલી થશે. ફેબ્રુઆરી 2026ની સ્થિતિએ, રાજ્યસભાની કુલ 245 બેઠકોમાંથી ભાજપ પાસે 103, કોંગ્રેસ પાસે 27, તૃણમૂલ કોંગ્રેસ (TMC) પાસે 12, AAP પાસે 10, DMK પાસે 10, BJD પાસે 7, YSRCP પાસે 5 અને AIADMK પાસે 7 બેઠકો છે.
આ ઉપરાંત 7 બેઠકો નામાંકિત (Nominated) છે. હાલમાં NDAનું કુલ સંખ્યાબળ આશરે 121 છે, જ્યારે ઇન્ડિયા બ્લોક પાસે 80 બેઠકો છે. જોકે, આગામી ચૂંટણી બાદ આ આંકડાઓમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર થવાની સંભાવના છે.
NDAને 7 થી 9 બેઠકોનો ફાયદો થવાની ધારણા છે, જેની સાથે તેની સંખ્યા 145 સુધી પહોંચી શકે છે. બીજી તરફ, ઇન્ડિયા બ્લોક 5 બેઠકો ગુમાવે તેવી શક્યતા છે, જેથી તેમનો આંકડો 75ની આસપાસ રહી શકે છે.
કઈ 37 રાજ્યસભા બેઠકો માટે ચૂંટણી યોજાશે?
પ્રથમ તબક્કે 16 માર્ચ, 2026ના રોજ 10 રાજ્યોની 37 બેઠકો માટે ચૂંટણી યોજાવાની છે: મહારાષ્ટ્ર (7), ઓડિશા (4), તમિલનાડુ (6), પશ્ચિમ બંગાળ (5), આસામ (3), બિહાર (5), છત્તીસગઢ (2), હરિયાણા (2), હિમાચલ પ્રદેશ (1) અને તેલંગાણા (2). આ બેઠકો એપ્રિલમાં ખાલી થશે. ત્યારબાદ વર્ષના અંતમાં યોજાનારી બાકીની ચૂંટણીઓમાં 22 રાજ્યોની 35-38 બેઠકોનો સમાવેશ થશે, જેમાં ઉત્તર પ્રદેશ (10), કર્ણાટક (4), ગુજરાત (4) અને આંધ્રપ્રદેશ (4) મુખ્ય છે.
ભાજપને ક્યાં ફાયદો થશે?
તાજેતરની વિધાનસભા ચૂંટણીઓના પરિણામોએ NDAની સ્થિતિ મજબૂત બનાવી છે. ઉદાહરણ તરીકે, મહારાષ્ટ્રમાં NDA પાસે 228 ધારાસભ્યો છે (ભાજપ 131, શિવસેના-શિંદે 57, NCP-અજીત 40), જેના કારણે તેઓ 7માંથી 4-5 બેઠકો જીતી શકે છે, જે અગાઉની સરખામણીએ વધુ છે. બિહારમાં પણ NDA અગાઉની 3 બેઠકો સામે 4 બેઠકો મેળવી શકે તેમ છે. આ ઉપરાંત આંધ્રપ્રદેશમાં 3, ગુજરાતમાં 1, ઓડિશામાં 2 અને રાજસ્થાનમાં 1 બેઠકનો ફાયદો થવાની ધારણા છે. આ ફાયદો વિધાનસભામાં વધેલા સંખ્યાબળને આભારી છે. હરિયાણા અને ઝારખંડમાં પણ ભાજપની સ્થિતિ મજબૂત બની છે. જોકે, કર્ણાટક અને ઉત્તર પ્રદેશમાં 1-1 બેઠકનું નુકસાન થઈ શકે છે.
રાજ્યસભા બેઠકો માટે વિધાનસભાનું ગણિત શું છે?
રાજ્યસભાના સાંસદો રાજ્ય વિધાનસભાના ચૂંટાયેલા ધારાસભ્યો દ્વારા ચૂંટાય છે. તેથી, ઉપલા ગૃહમાં જે-તે પક્ષની તાકાતનો આધાર વિધાનસભામાં તેમના ધારાસભ્યોની સંખ્યા પર રહેલો છે. જો વિધાનસભામાં પક્ષનું સંખ્યાબળ વધે, તો રાજ્યસભાની બેઠકોમાં પણ વધારો થાય છે.
દરેક રાજ્ય માટે રાજ્યસભાની બેઠકો નિશ્ચિત હોય છે. જેમ કે, મહારાષ્ટ્રમાં 19 બેઠકો છે, પરંતુ દર બે વર્ષે સભ્યો નિવૃત્ત થતા હોવાથી અમુક ચોક્કસ બેઠકો માટે જ ચૂંટણી યોજાય છે. ચૂંટણી જીતવા માટે ઉમેદવારે મતોની એક નિર્ધારિત સંખ્યા મેળવવી પડે છે, જેને “ક્વોટા” કહેવામાં આવે છે.
આ ક્વોટાની ગણતરી કેવી રીતે થાય છે?
તેનું સૂત્ર આ મુજબ છે: ક્વોટા = [કુલ ધારાસભ્યો / (ખાલી બેઠકો + 1)] + 1
આ પદ્ધતિ સુનિશ્ચિત કરે છે કે બેઠકો મુજબ મતોની વહેંચણી સમાન રીતે થાય અને જે પક્ષ પાસે વધુ ધારાસભ્યો હોય તે વધુ બેઠકો જીતી શકે. જો કોઈ ઉમેદવાર આ ક્વોટા જેટલા મતો મેળવવામાં નિષ્ફળ રહે, તો તેની હાર થાય છે.
બિહારનું ઉદાહરણ: બિહારમાં કુલ 243 ધારાસભ્યો છે અને 5 બેઠકો માટે ચૂંટણી છે. ગણતરી: 243 / (5 + 1 = 6) = 40.5, તેમાં +1 ઉમેરતા 41.5 થાય. એટલે કે એક બેઠક જીતવા માટે અંદાજે 42 મતોની જરૂર પડે. NDA પાસે 202 ધારાસભ્યો છે, તેથી 202 / 42 ≈ 4.81, એટલે કે 4 બેઠકો પાકી છે. અગાઉ NDA પાસે સંખ્યાબળ ઓછું હોવાથી તેઓ માત્ર 2-3 બેઠકો જીતી શકતા હતા. હવે મજબૂત સ્થિતિને કારણે તેઓ પાંચમી બેઠક માટે પણ પ્રયાસ કરી શકે છે.
કયા પક્ષોને નુકસાન કે ફાયદો થશે?
કોંગ્રેસ અને ઇન્ડિયા બ્લોકને સૌથી વધુ 5 થી 6 બેઠકોનું નુકસાન થઈ શકે છે. કોંગ્રેસ ગુજરાતમાં 1 બેઠક અને કર્ણાટકમાં પણ બેઠક ગુમાવી શકે છે. તેવી જ રીતે પશ્ચિમ બંગાળમાં TMC, ઓડિશામાં BJD (1-2 બેઠક), આંધ્રપ્રદેશમાં YSRCP (3 બેઠક) અને પશ્ચિમ બંગાળમાં CPI(M) (1 બેઠક) ગુમાવે તેવી શક્યતા છે.
ફાયદો મુખ્યત્વે NDA ઘટક પક્ષોને થશે. ભાજપ એકલું 7-9 બેઠકો વધારી શકે છે, જેનાથી NDAનો આંકડો 145 સુધી પહોંચી શકે. તમિલનાડુમાં કોંગ્રેસ અને DMKને 1-2 બેઠકોનો ફાયદો થઈ શકે છે, પરંતુ એકંદરે વિપક્ષી ગઠબંધનનું સંખ્યાબળ ઘટશે.
કયા દિગ્ગજ નેતાઓનું પુનરાગમન મુશ્કેલ છે?
ઘણા મોટા નેતાઓ માટે ફરીથી ચૂંટાવું પડકારજનક જણાય છે. કોંગ્રેસ પ્રમુખ મલ્લિકાર્જુન ખડગે (કર્ણાટક)ની મુદત પૂરી થઈ રહી છે, પરંતુ તેઓ ફરીથી ઉમેદવારી કરશે કે કેમ તે અંગે અટકળો છે. દિગ્વિજય સિંહ (મધ્યપ્રદેશ) માટે ત્રીજી મુદત મેળવવી મુશ્કેલ છે. એચ.ડી. દેવેગૌડા (કર્ણાટક) પણ સંખ્યાબળના અભાવે નિવૃત્ત થઈ શકે છે. શરદ પવાર (મહારાષ્ટ્ર)નો કાર્યકાળ પૂરો થઈ રહ્યો છે અને NCP(SP)નું સંખ્યાબળ ઘટ્યું છે. આ ઉપરાંત રંજન ગોગોઈ (નામાંકિત), પરિમલ નથવાણી (આંધ્રપ્રદેશ) અને વિકાસ રંજન ભટ્ટાચાર્ય (CPI-M) માટે પણ પુનરાગમન મુશ્કેલ દેખાય છે.