ભારત વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો ક્રૂડ ઓઇલ ખરીદનાર અને ગ્રાહક દેશ છે. આપણી અર્થવ્યવસ્થા અને દૈનિક પરિવહન સંપૂર્ણપણે તેલની સરળ આયાત પર આધાર રાખે છે. કેટલાક સમય માટે દેશની રિફાઇનરીઓ મોટાભાગના તેલનું શુદ્ધિકરણ કરતી હતી પરંતુ હવે પરિસ્થિતિ પલટાઈ ગઈ છે.
ઇકોનોમિક ટાઇમ્સના એક અહેવાલ મુજબ, OPEC દેશો, ખાસ કરીને સાઉદી અરેબિયાના તેલ ટેન્કરો હવે રશિયાને બદલે ભારતીય બંદરો પર લાઇનમાં ઉભા છે.નિષ્ણાતો કહે છે કે જો OPEC દેશોનું તેલ યોગ્ય ભાવે ઉપલબ્ધ થાય, તો ભારતમાં ડીઝલ અને પેટ્રોલના ભાવમાં થોડો ઘટાડો જોવા મળી શકે છે.
રશિયા પાસેથી તેલની ખરીદી કેમ ઘટી રહી છે?
2022માં જ્યારે રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું ત્યારે પશ્ચિમી દેશોએ મોસ્કો પર વિવિધ આર્થિક પ્રતિબંધો લાદ્યા. તે સમયે ભારતે સામાન્ય જનતાની ઊર્જા જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે સસ્તા રશિયન તેલની મોટી માત્રામાં ખરીદી કરી હતી. એક સમયે ભારતની કુલ તેલ આયાતમાં રશિયાનો હિસ્સો ફક્ત એક ટકા હતો. યુદ્ધ પછી તે લગભગ 40 ટકા સુધી વધી ગયો જેના કારણે રશિયા સૌથી મોટો સપ્લાયર બન્યો. જોકે પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે. પશ્ચિમી પ્રતિબંધો અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સાથેના નવા વેપાર કરારના દબાણને કારણે, ભારતીય તેલ કંપનીઓ રશિયાથી દૂર થવા લાગી છે. જાન્યુઆરી 2026 માં રશિયાથી ભારતની તેલ આયાત ઘટીને આશરે 1.1 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ થઈ ગઈ, જે નવેમ્બર 2022 પછીનું સૌથી નીચું સ્તર છે. કુલ આયાતમાં રશિયાનો હિસ્સો પણ ઘટીને 21.2 ટકા થઈ ગયો છે, જે ગયા વર્ષના સમાન સમયગાળાની તુલનામાં એક તૃતીયાંશ ઘટાડો છે.
સાઉદી અરેબિયા તેલનું સૌથી મોટુ સપ્લાયર
રશિયન ક્રૂડ ઓઇલની ઘટતી માંગ વચ્ચે મધ્ય પૂર્વીય દેશોએ ફરી એકવાર ભારતીય બજાર પર મજબૂત પકડ સ્થાપિત કરી છે. સાઉદી અરેબિયા ફરી એકવાર ભારતનો સૌથી મોટો તેલ સપ્લાયર બન્યું છે. ફેબ્રુઆરીમાં સાઉદી અરેબિયાથી આયાત રેકોર્ડ ઊંચા સ્તરે પહોંચી હતી. ડેટા દર્શાવે છે કે ડિસેમ્બરની શરૂઆતમાં રશિયાથી આયાત $2.7 બિલિયનના 10 મહિનાના નીચલા સ્તરે હતી જે ડિસેમ્બર 2024 કરતા 15% ઓછી છે. તેનાથી વિપરીત સાઉદી અરેબિયાથી તેલ ખરીદીમાં આ જ સમયગાળા દરમિયાન 60% નો જંગી વધારો જોવા મળ્યો, જે $1.8 બિલિયન સુધી પહોંચ્યો. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાંથી તેલ ખરીદીમાં પણ 31% નો વધારો થયો. પરિણામે ભારતના ક્રૂડ ઓઇલ બજારમાં OPEC દેશોનું પ્રભુત્વ 11 મહિનામાં તેના ઉચ્ચતમ સ્તરે પહોંચી ગયું છે.
હવે રશિયન તેલનો સૌથી મોટો ગ્રાહક કોણ છે?
ભારતે રશિયન તેલથી પોતાને દૂર રાખ્યા હોવાથી ચીને આ પરિસ્થિતિનો સંપૂર્ણ લાભ લીધો છે. નવેમ્બરથી ચીન સમુદ્ર માર્ગે રશિયન ક્રૂડ ઓઇલ ખરીદવામાં ભારતને પાછળ છોડી દીધું છે, જે વિશ્વનો સૌથી મોટો ખરીદદાર બન્યો છે. વોર્ટેક્સા એનાલિટિક્સના પ્રારંભિક ડેટા અનુસાર રશિયા ફેબ્રુઆરીમાં દરરોજ આશરે 2.07 મિલિયન બેરલ તેલ ચીનને મોકલવાની અપેક્ષા રાખે છે. આ જાન્યુઆરી માટેના 1.7 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસના અંદાજ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે.
શું રશિયાથી તેલ બિલકુલ આયાત કરવામાં આવશે નહીં?
બજારના નિષ્ણાંતો અને વિશ્લેષકો માને છે કે રશિયાથી તેલની આયાતમાં વધુ ઘટાડો થશે. ફેબ્રુઆરીમાં આ આંકડો સરેરાશ 1 થી 1.2 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ રહેશે એવો અંદાજ છે. માર્ચમાં તે વધુ ઘટવાની ધારણા છે, જે આશરે 800,000 બેરલ પ્રતિ દિવસ સુધી પહોંચશે. જો કે વર્તમાન વ્યવસાયિક પરિસ્થિતિઓને જોતાં એ સ્પષ્ટ છે કે રશિયામાંથી તેલનો પુરવઠો રાતોરાત સંપૂર્ણપણે બંધ થશે નહીં તેના બદલે, તે ધીમે ધીમે ધીમે ઘટશે.