Green Blue Red Black Bin Rule Explained: ભારત સરકારે દેશમાં કચરાના વ્યવસ્થાપનને વધુ સુદ્રઢ બનાવવા અને પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે 1 April 2026 થી કચરાના નિકાલના નિયમોમાં મોટો ફેરફાર કર્યો છે. અત્યાર સુધી અમલમાં રહેલી બે ડસ્ટબિન (ભીનો અને સૂકો કચરો) ની વ્યવસ્થાને બદલે હવે તમામ ઘરો અને વ્યવસાયિક એકમોએ કચરાને 4 અલગ-અલગ શ્રેણીઓમાં વિભાજિત કરવો પડશે.નવા નિયમ મુજબ 4 અલગ રંગના ડસ્ટબિન:
સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ રૂલ્સ 2026 હેઠળ, કચરાને નીચે મુજબના કલર-કોડેડ ડસ્ટબિનમાં વહેંચવાનો રહેશે:
લીલું ડસ્ટબિન (ભીનો કચરો): આમાં રસોડાનો કચરો જેમ કે ખોરાકનો વધેલો ભાગ, શાકભાજીની છાલ અને અન્ય જૈવિક રીતે નાશ પામે તેવો કચરો નાખવાનો રહેશે.
વાદળી ડસ્ટબિન (સૂકો કચરો): પ્લાસ્ટિક, કાગળ, કાચ અને ધાતુ જેવી રિસાયકલ કરી શકાય તેવી વસ્તુઓ આમાં નાખવાની રહેશે.
લાલ ડસ્ટબિન (સેનિટરી કચરો): વપરાયેલા ડાયપર, સેનિટરી નેપકિન્સ અને તેના જેવા કચરાનો આમાં નિકાલ કરવાનો રહેશે. નાગરિકોને સૂચના આપવામાં આવી છે કે આ કચરો ઉત્પાદકો દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવેલા પાઉચમાં વ્યવસ્થિત પેક કરીને જ નાખવો.
કાળું ડસ્ટબિન (જોખમી કચરો): આ ડસ્ટબિનમાં જૂની દવાઓ, ઈલેક્ટ્રોનિક કચરો (e-waste), બલ્બ અને પેઇન્ટ જેવી જોખમી વસ્તુઓ નાખવાની રહેશે.
સખત અમલીકરણ અને દંડની જોગવાઈ:
નવા નિયમો મુજબ, જો કોઈ ઘર કે સંસ્થા કચરાને આ રીતે અલગ નહીં કરે, તો સફાઈ કામદારો કચરો લેવાનો ઇનકાર કરી શકે છે. આ ઉપરાંત, ‘પોલ્યુટર પેઝ’ (પ્રદૂષણ ફેલાવનાર ચૂકવે) સિદ્ધાંત હેઠળ નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરનારાઓ પાસેથી પર્યાવરણીય વળતર પેટે દંડ વસૂલવામાં આવશે.
મોટા પ્રમાણમાં કચરો પેદા કરનારા માટે વિશેષ સૂચના:
જે સંસ્થાઓ અથવા રહેણાંક સંકુલ દરરોજ 100 kg થી વધુ કચરો પેદા કરે છે અથવા 5,000 ચોરસ મીટરથી વધુ વિસ્તાર ધરાવે છે, તેમણે ભીના કચરાનું પ્રોસેસિંગ પોતાની જગ્યા પર જ (on-site) કરવાનું રહેશે. મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનોએ પણ કચરો એકત્રિત કરતી ગાડીઓમાં 4 અલગ ખાનાઓની વ્યવસ્થા કરવાનું શરૂ કરી દીધું છે જેથી કચરો પરિવહન દરમિયાન મિક્સ ન થાય.
કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (CPCB) આ સમગ્ર પ્રક્રિયા પર ઓનલાઈન મોનિટરિંગ સિસ્ટમ દ્વારા નજર રાખશે. આ નવી વ્યવસ્થાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય લેન્ડફિલ્સ પરનો બોજ ઘટાડવાનો અને કચરાનો વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી નિકાલ કરવાનો છે.