વેનેઝુએલાનું ક્રૂડ ઓઈલ ફરી એકવાર વૈશ્વિક બજારમાં ધૂમ મચાવી રહ્યું છે. છેલ્લા સાત વર્ષના તમામ રેકોર્ડ તોડીને વેનેઝુએલાએ નિકાસમાં જે ગતિ પકડી છે, તેનાથી ભારત સહિત સમગ્ર વિશ્વના તેલ બજારમાં હલચલ મચી ગઈ છે. એપ્રિલ ૨૦૨૬ના શિપિંગ ડેટા અને સરકારી તેલ કંપની PDVSAના દસ્તાવેજો મુજબ, વેનેઝુએલાની તેલ નિકાસ ૧૪% વધીને ૧.૨૩ મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ (bpd) પર પહોંચી ગઈ છે.
વેનેઝુએલામાં સત્તા પરિવર્તન અને તેલનો ખજાનો
વેનેઝુએલાની તેલ નિકાસમાં આ અચાનક ઉછાળા પાછળ રાજકીય કારણો જવાબદાર છે. જાન્યુઆરી ૨૦૨૬માં જ્યારે અમેરિકી દળો દ્વારા રાષ્ટ્રપતિ નિકોલસ માદુરોની ધરપકડ કરવામાં આવી, ત્યારે વેનેઝુએલાના ઈતિહાસમાં એક નવો અધ્યાય શરૂ થયો. આ ઘટના બાદ વેનેઝુએલાએ પોતાના તેલ ભંડારનો ઉપયોગ વધારવા અને ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું.
સૌથી મોટો વળાંક ત્યારે આવ્યો જ્યારે અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને વેનેઝુએલાના વચગાળાના રાષ્ટ્રપતિ ડેલ્સી રોડ્રિગ્ઝ વચ્ચે તેલ પુરવઠાને લઈને એક ઐતિહાસિક સમજૂતી થઈ. આ સમજૂતીએ અમેરિકી પ્રતિબંધોની કડક પકડને હળવી કરી દીધી. પરિણામે, વાઈટોલ અને ટ્રેફિગુરા જેવી મોટી ટ્રેડિંગ કંપનીઓ માટે વેનેઝુએલાનું તેલ ઉત્તર અમેરિકા, યુરોપ અને એશિયા સુધી પહોંચાડવાના દરવાજા ખુલી ગયા.
૭ વર્ષનો રેકોર્ડ કેવી રીતે તૂટ્યો?
રોયટર્સના અહેવાલ મુજબ, એપ્રિલ મહિનામાં વેનેઝુએલાના બંદરો પરથી ૬૬ ટેન્કરો રવાના થયા હતા, જે માર્ચમાં ૬૧ હતા. માર્ચમાં નિકાસ ૧.૦૮ મિલિયન bpd હતી, જે એપ્રિલમાં વધીને ૧.૨૩ મિલિયન bpd થઈ ગઈ છે. ૨૦૧૮ના અંત પછી વેનેઝુએલા માટે આ સૌથી ઊંચું નિકાસ સ્તર છે. ૨૦૧૮ એ સમય હતો જ્યારે અમેરિકી પ્રતિબંધોએ વેનેઝુએલાના તેલ ઉદ્યોગની કમર તોડી નાખી નહોતી. હવે, સાત વર્ષ પછી ફરી એ જ જૂનો વૈભવ પાછો ફરી રહ્યો હોય તેવું જણાય છે.
કયા દેશો છે વેનેઝુએલાના તેલના દિવાના?
વેનેઝુએલાના ક્રૂડ ઓઈલનો સૌથી મોટો ગ્રાહક અત્યારે અમેરિકા પોતે છે. અમેરિકાએ એપ્રિલમાં આશરે ૪,૪૫,૦૦૦ bpd તેલની આયાત કરી હતી. ભારત પણ આ રેસમાં પાછળ નથી. ભારતે ૩,૭૪,૦૦૦ bpd તેલની ખરીદી કરી છે. યુરોપિયન દેશોએ પણ પોતાની આયાત વધારીને ૧,૬૫,૦૦૦ bpd કરી છે. આ ઉપરાંત, કેરેબિયન સ્ટોરેજ હબમાં પણ મોટા પ્રમાણમાં તેલ મોકલવામાં આવ્યું છે જેથી ત્યાંથી અન્ય દેશોને વેચી શકાય.
ભારત અને રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ માટે સોના જેવી તક
ભારત માટે આ સમાચાર ખૂબ જ મહત્વના છે. એશિયાના સૌથી ધનિક વ્યક્તિ મુકેશ અંબાણીની કંપની ‘રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ’ આ તકનો પૂરો લાભ ઉઠાવી રહી છે. ડેટા દર્શાવે છે કે રિલાયન્સે સીધું જ વેનેઝુએલાની સરકારી કંપની PDVSA પાસેથી તેલનો મોટો જથ્થો ખરીદ્યો છે.
રિલાયન્સની જામનગર રિફાઇનરી વિશ્વની સૌથી અત્યાધુનિક રિફાઇનરીઓમાંની એક છે, જે વેનેઝુએલાના ‘ભારે’ (Heavy) ક્રૂડ ઓઈલને પ્રોસેસ કરવા માટે સક્ષમ છે. આગામી સમયમાં રિલાયન્સની આયાત હજુ વધવાની શક્યતા છે, કારણ કે અત્યારે પણ ત્રણ સુપરટેન્કરો વેનેઝુએલાના બંદરો પર લોડિંગ માટે કતારમાં ઉભા છે. ભારત માટે સસ્તું તેલ મળવું એટલે પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવમાં સ્થિરતા આવવાની આશા.
તેલ કંપનીઓ અને ટ્રેડિંગ હાઉસીસની ભૂમિકા
આ સમગ્ર સપ્લાય ચેઇનમાં ટ્રેડિંગ હાઉસીસ અને મોટી કંપનીઓનો રોલ વધી રહ્યો છે. એપ્રિલમાં કુલ નિકાસનો ૫૬% હિસ્સો ટ્રેડિંગ હાઉસ દ્વારા હેન્ડલ કરવામાં આવ્યો હતો. અમેરિકી તેલ કંપની શેવરોન (Chevron) એ પણ ૨૫% હિસ્સો એટલે કે ૩,૦૮,૦૦૦ bpd તેલની નિકાસ કરી હતી.
જોકે, અમેરિકી ટ્રેઝરી વિભાગ હજુ પણ આ વ્યવહારો પર ચાંપતી નજર રાખી રહ્યું છે. વેનેઝુએલાના તેલમાંથી જે આવક થાય છે, તેની દેખરેખ કંટ્રોલ એકાઉન્ટ્સ દ્વારા કરવામાં આવે છે જેથી આ નાણાંનો દુરુપયોગ ન થાય. ક્રૂડ ઓઈલની સાથે સાથે પેટ્રોકેમિકલ્સની નિકાસ પણ ચાલુ છે, જોકે તેમાં માર્ચની સરખામણીએ થોડો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે.