ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પને ઈરાન કરારનો ડ્રાફ્ટ ન ગમ્યો; પરમાણુ કાર્યક્રમ અને યુરેનિયમ પર અમેરિકાએ મૂકી કડક શરતો
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા સૈન્ય તણાવ અને પરમાણુ વિવાદને સમાપ્ત કરવા માટે તૈયાર કરવામાં આવેલી સમજૂતી તેના આખરી તબક્કામાં પહોંચી ગઈ છે. પરંતુ આ ઐતિહાસિક સોદો આખરી ઓપ લે તે પહેલા જ યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે કરારના વર્તમાન ડ્રાફ્ટ સામે વાંધો ઉઠાવ્યો છે અને તેમાં કેટલાક મોટા અને મહત્વપૂર્ણ ફેરફારો કરવાની માંગ કરી છે.
રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ બંને દેશો વચ્ચે શાંતિપૂર્ણ સમાધાન ચોક્કસ ઈચ્છે છે, પરંતુ તેઓ અમેરિકાની સુરક્ષા અને હિતો સાથે કોઈ પણ પ્રકારની બાંધછોડ કરવા તૈયાર નથી. તેઓ ખાસ કરીને ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ, તેના સમૃદ્ધ યુરેનિયમના જથ્થા અને વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ માર્ગ ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ અંગે કરારમાં વધુ સ્પષ્ટતા ઈચ્છી રહ્યા છે, જેના કારણે આ ડીલ પર હસ્તાક્ષર કરવામાં વિલંબ થઈ રહ્યો છે.
વ્હાઇટ હાઉસના ‘સિચ્યુએશન રૂમ’ માં ૨ કલાક ચાલી ગુપ્ત બેઠક
આ વિવાદિત અને સંવેદનશીલ મુદ્દા પર શુક્રવારે વ્હાઇટ હાઉસના અત્યંત સુરક્ષિત ગણાતા ‘સિચ્યુએશન રૂમ’ (Situation Room) માં એક ઉચ્ચ સ્તરીય ગુપ્ત બેઠક યોજાઈ હતી, જે અંદાજે બે કલાક સુધી ચાલી હતી. આ મહત્વપૂર્ણ બેઠકમાં ભાગ લેતા પહેલા જ ટ્રમ્પે સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યા હતા કે તેઓ આ સોદા અંગે અંતિમ અને મોટો નિર્ણય લેવા જઈ રહ્યા છે. જોકે, બેઠક પૂરી થયા બાદ વ્હાઇટ હાઉસ દ્વારા કોઈ સત્તાવાર સંયુક્ત જાહેરાત કરવામાં આવી નહોતી. વ્હાઇટ હાઉસે માત્ર એટલું જ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, પ્રમુખ ટ્રમ્પ માત્ર એવો જ સોદો સ્વીકારશે જે અમેરિકાના રાષ્ટ્રીય હિતમાં સર્વોચ્ચ હોય અને જેનાથી એ વાતની સો ટકા ખાતરી મળે કે ઈરાન ભવિષ્યમાં ક્યારેય પરમાણુ હથિયાર વિકસાવી શકશે નહીં.
પ્રસ્તાવિત કરારના મુખ્ય મુદ્દા અને ટ્રમ્પના સુધારાનું માળખું
નીચે આપેલા કોષ્ટક દ્વારા સમજી શકાય છે કે મૂળ ડ્રાફ્ટમાં શું જોગવાઈ હતી અને રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પે તેમાં કયા મહત્વના ફેરફારોની માંગ કરી છે:
ચર્ચાના મુખ્ય વિષયો (Key Areas) મૂળ ડ્રાફ્ટની પ્રવર્તમાન સ્થિતિ (Original Draft) ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના નવા સુધારા અને માંગણીઓ (Trump’s Key Amendments)
પરમાણુ હથિયાર નિયંત્રણ ઈરાન દ્વારા પરમાણુ શસ્ત્રો ન વિકસાવવાનું સામાન્ય વચન. પરમાણુ કાર્યક્રમને સંપૂર્ણપણે મર્યાદિત કરવા માટે સ્પષ્ટ અને કડક શરતો.
યુરેનિયમ ભંડાર અને નિકાલ યુરેનિયમ સંવર્ધન (Enrichment) અંગે અસ્પષ્ટ માળખું. અમેરિકા આ સામગ્રી ક્યારે મેળવશે અને તેના નિકાલની વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયા શું હશે તેની સ્પષ્ટતા.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) વૈશ્વિક તેલ વેપારના આ દરિયાઈ માર્ગ અંગે સામાન્ય ઉલ્લેખ. આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજોની અવરજવર માટે દરિયાઈ માર્ગ મુક્ત રાખવાના નિયમોમાં સુધારો.
સમયમર્યાદા અને પ્રતિબંધો ૬૦ દિવસની સમયમર્યાદા નક્કી કરાઈ છે. આ સમયગાળા દરમિયાન જ ઈરાનના પરમાણુ પ્લાન્ટ અને યુએસ પ્રતિબંધોમાં રાહત પર કડક સમીક્ષા.
યુરેનિયમ સંવર્ધન અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર અમેરિકાનું કડક વલણ
સૂત્રો પાસેથી મળતી વિગતો મુજબ, નવી વાટાઘાટોમાં સૌથી મોટો પેચ ઈરાનના સમૃદ્ધ યુરેનિયમના ભંડાર (Enriched Uranium) ને લઈને ફસાયો છે. ટ્રમ્પ ઈચ્છે છે કે કરારના દસ્તાવેજમાં એ વાતનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ હોવો જોઈએ કે ઈરાન પાસે રહેલી આ પરમાણુ સામગ્રી અમેરિકા કઈ પદ્ધતિથી અને કઈ સમયમર્યાદામાં પોતાના કબજામાં લેશે. આ ઉપરાંત, વૈશ્વિક તેલ વેપાર માટે જીવનરેખા સમાન ગણાતા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (દરિયાઈ માર્ગ) ને ફરીથી ખુલ્લો કરવા સંબંધિત નિયમોમાં પણ ટ્રમ્પે ફેરફાર કરવાની સૂચના આપી છે. અમેરિકી અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, આ નવી શરતો સાથે બંને પક્ષો વચ્ચે રાજદ્વારી વાટાઘાટો ફરીથી સક્રિય કરવામાં આવી છે અને ઈરાન આ નવા પ્રસ્તાવનો અભ્યાસ કરીને આગામી ત્રણ દિવસમાં પોતાનો સત્તાવાર જવાબ આપી શકે છે.
સોદો નજીક છે પરંતુ હજુ અંતિમ નથી: ઈરાન
બીજી તરફ, ઈરાનના સરકારી સ્ટેટ મીડિયાએ પણ સ્વીકાર્યું છે કે બંને દેશો એક ઐતિહાસિક કરારની ખૂબ જ નજીક પહોંચી ગયા છે, પરંતુ આ સોદાને હજુ સુધી આખરી ઓપ આપી શકાયો નથી. કેટલાક આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલોમાં એવો દાવો કરવામાં આવી રહ્યો હતો કે આ સમજૂતી થતાં જ ઈરાનને વિદેશી બેંકોમાં ફ્રીઝ થયેલા તેના અબજો ડોલર પાછા મળી જશે, પરંતુ વ્હાઇટ હાઉસે આ અહેવાલોને સંપૂર્ણપણે પાયાવિહોણા ગણાવીને ફગાવી દીધા છે.
યુએસ વહીવટીતંત્રના વરિષ્ઠ અધિકારીઓનું કહેવું છે કે સોદો થવાની સંભાવનાઓ ખૂબ જ પ્રબળ છે, પરંતુ ટ્રમ્પ પોતાની મુખ્ય શરતો ફાઈનલ દસ્તાવેજમાં સામેલ કરાવવા માટે મક્કમ છે. આથી, આ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થવામાં આગામી થોડા દિવસો, એક અઠવાડિયું કે તેનાથી વધુ સમય લાગી શકે છે. સમગ્ર વિશ્વની નજર અત્યારે આ મહાસંધિ પર ટકેલી છે, કારણ કે આ સોદાની સફળતા કે અસફળતા પર જ વૈશ્વિક તેલ બજાર અને મધ્ય પૂર્વની શાંતિનો આધાર રહેલો છે.