ભારતીય અર્થતંત્ર હાલમાં એક મહત્વપૂર્ણ તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. વૈશ્વિક સ્તરે અનિશ્ચિતતા, ક્રૂડ ઓઈલના આસમાને પહોંચેલા ભાવ અને તેના કારણે રૂપિયા પર સતત દબાણ – આ બધા પરિબળો વચ્ચે એક મોટો સવાલ ચર્ચાઈ રહ્યો છે: શું ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ આગામી નાણાકીય નીતિની બેઠકમાં રેપો રેટમાં વધારો કરવો જોઈએ?
SBI રિસર્ચે આ અંગે પોતાનો સ્પષ્ટ અભિપ્રાય રજૂ કર્યો છે અને કહ્યું છે કે, “રેપો રેટ વધારવાની હાલમાં કોઈ જરૂર નથી.”
RBI માટે વિકલ્પો: રેપો રેટ નહીં, તો શું?
સામાન્ય રીતે જ્યારે ચલણ (રૂપિયા) પર દબાણ આવે છે, ત્યારે કેન્દ્રીય બેંકો વ્યાજ દરો વધારવાનું પગલું ઉઠાવે છે. પરંતુ SBI રિસર્ચના મતે, આ વખતે RBI એ પરંપરાગત રસ્તો અપનાવવાને બદલે અન્ય ઉપાયો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ. અહેવાલમાં સૂચવવામાં આવ્યું છે કે RBI ટૂંકા ગાળાના વ્યાજ દરના સાધનો અને તરલતા (Liquidity) નિયંત્રણના પગલાંઓનો ઉપયોગ કરી શકે છે.
આ અભિગમનો ફાયદો એ છે કે તેનાથી રૂપિયા પરનું દબાણ તો ઓછું કરી શકાય છે, પરંતુ તેની સાથે આખા અર્થતંત્રમાં ધિરાણ લેવાનું મોંઘું થતું નથી. એક રીતે જોઈએ તો, આ એક સંતુલિત અભિગમ છે જે વિકાસને અટકાવ્યા વિના નાણાકીય સ્થિરતા જાળવવામાં મદદ કરી શકે છે.
2013નો અનુભવ અને શીખ
SBI રિસર્ચે પોતાની વાતને પુષ્ટિ આપવા માટે 2013નો ઐતિહાસિક દાખલો ટાંક્યો છે. તે સમયે પણ રૂપિયામાં ભારે અસ્થિરતા જોવા મળી હતી. ત્યારે RBI એ રેપો રેટ વધારવાને બદલે અન્ય રસ્તાઓ અપનાવ્યા હતા. RBI એ માર્જિનલ સ્ટેન્ડિંગ ફેસિલિટી (MSF) રેટમાં 200 બેસિસ પોઈન્ટનો વધારો કરીને તેને 10.25 ટકા કર્યો હતો અને પોલિસી કોરિડોરને રિસેલિબ્રેટ કર્યો હતો. તે સમયે રેપો રેટ 7.25 ટકા પર સ્થિર રાખવામાં આવ્યો હતો. આ પગલાંઓએ સફળતાપૂર્વક બજારની સ્થિતિને સંભાળી હતી. આ જ ઈતિહાસને ધ્યાનમાં રાખીને, નિષ્ણાતો માને છે કે વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં પણ ‘રેપો રેટ યથાવત રાખવા’ની નીતિ શ્રેષ્ઠ સાબિત થઈ શકે છે.
અસરકારક સાધનો: ‘ઓપરેશન ટ્વિસ્ટ’ જેવી વ્યૂહરચના
રિપોર્ટમાં વ્યાજ દરના કોરિડોરને પહોળો કરવાની વાત કરવામાં આવી છે. આનાથી આંતર-બેંક બજારમાં ગતિવિધિઓ વધશે અને બેંકોની કેન્દ્રીય બેંકની તરલતા સુવિધાઓ પરની નિર્ભરતા ઘટશે. આ ઉપરાંત, ‘ઓપરેશન ટ્વિસ્ટ’ (Operation Twist) જેવા સાધનોનો ઉપયોગ પણ કરી શકાય છે. આ પ્રક્રિયામાં ટૂંકા ગાળાના વ્યાજ દરોમાં વધારો કરી શકાય છે, જ્યારે લાંબા ગાળાના વ્યાજ દરો નીચા રહે છે. આનાથી બજારમાં તરલતા અને વ્યાજ દરોના સંતુલનને જાળવી રાખીને રૂપિયાને ટેકો આપી શકાય છે.
વિકાસ દરની સ્થિતિ: સાવધ છતાં આશાવાદી
SBI રિસર્ચે દેશના જીડીપી (GDP) વિકાસ દર અંગે પણ અંદાજો રજૂ કર્યા છે. નાણાકીય વર્ષ 2026ના ચોથા ત્રિમાસિક ગાળામાં જીડીપી વૃદ્ધિ દર આશરે 7.2 ટકા રહેવાની અપેક્ષા છે. સમગ્ર નાણાકીય વર્ષ 2026 માટે આ વૃદ્ધિ દર 7.5 ટકા રહેવાનું અનુમાન છે. જોકે, આવનારા નાણાકીય વર્ષ 2027 માટે આ અંદાજ થોડો ઘટીને 6.6 ટકા રહેવાનું અનુમાન છે.
રિપોર્ટમાં એક મહત્વની ચેતવણી પણ આપવામાં આવી છે. વૈશ્વિક સ્તરે ચાલી રહેલી ભૌગોલિક-રાજકીય અનિશ્ચિતતાઓ (Geopolitical uncertainties) અને ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં થતા ફેરફારો ગમે ત્યારે આ અંદાજોને બદલી શકે છે. તેથી જ, નિષ્ણાતો માને છે કે RBI એ ‘ડેટા-ડ્રિવન’ અભિગમ એટલે કે આંકડાઓને આધારે જ આગળ વધવું જોઈએ. એટલે કે, દરેક પરિસ્થિતિનું સતત નિરીક્ષણ કરવું અને તે મુજબ નીતિઓમાં ફેરફાર કરવો, એ જ સમજદારીભર્યું પગલું છે.