દિલ્હી: ભારતની સરેરાશ પ્રતિ વ્યક્તિ આવક હજુ પણ લોઅર-મિડલ ઇન્કમ કેટેગરીમાં આવે છે, પરંતુ દેશની અંદરનું ચિત્ર ઘણું અલગ છે. વર્લ્ડ બેંક ગ્રુપે 1 જુલાઈ 2026ના રોજ જાહેર કરેલા Country Income Classifications અહેવાલ અનુસાર ભારતની પ્રતિ વ્યક્તિ આવક $2,760 છે, જેના કારણે ભારત હજુ પણ લોઅર-મિડલ ઇન્કમ ધરાવતા દેશોની કેટેગરીમાં છે.
જોકે, આ જ અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે ભારતના 5 રાજ્ય હવે અપર-મિડલ ઇન્કમ સ્તરને પાર કરી ચૂક્યા છે. આ દર્શાવે છે કે ભારતનો આર્થિક વિકાસ હવે દરેક રાજ્યમાં સમાન નથી. કેટલાક રાજ્ય ઝડપથી આગળ વધ્યા છે, જ્યારે કેટલાક હજુ પણ પાછળ છે.
કયા 5 રાજ્ય અપર-મિડલ ઇન્કમ સ્તરે પહોંચ્યા?
વર્લ્ડ બેંક મુજબ અપર-મિડલ ઇન્કમ કેટેગરી માટે પ્રતિ વ્યક્તિ આવકની મર્યાદા $4,636થી શરૂ થાય છે. આ મર્યાદા પાર કરનારા ભારતના 5 રાજ્ય આ પ્રમાણે છે:
રાજ્ય પ્રતિ વ્યક્તિ આવક (2025-26) વર્લ્ડ બેંકની મર્યાદા સામે સ્થિતિ
દિલ્હી $6,217 ઘણું આગળ
કર્ણાટક $5,579 ઘણું આગળ
તેલંગાણા $5,407 ઘણું આગળ
તમિલનાડુ $5,329 ઘણું આગળ
ગુજરાત $4,734 મર્યાદા પાર
આમાં દિલ્હી પ્રથમ સ્થાને છે, જ્યાં પ્રતિ વ્યક્તિ આવક $6,217 સુધી પહોંચી ગઈ છે. ત્યારબાદ કર્ણાટક, તેલંગાણા, તમિલનાડુ અને ગુજરાતનો ક્રમ આવે છે.
કયા રાજ્ય મર્યાદાની સૌથી નજીક છે?
કેટલાક રાજ્ય અપર-મિડલ ઇન્કમની મર્યાદાની ખૂબ નજીક પહોંચી ગયા છે, પરંતુ હજુ થોડા પાછળ છે.
મહારાષ્ટ્ર: $4,628
હરિયાણા: $4,627
કેરળ: $4,610
આ ત્રણેય રાજ્ય અને વર્લ્ડ બેંકની મર્યાદા વચ્ચેનો તફાવત ખૂબ જ ઓછો છે. એટલે નજીકના સમયમાં આ રાજ્ય પણ અપર-મિડલ ઇન્કમ કેટેગરીમાં સામેલ થઈ શકે છે.
સૌથી ગરીબ રાજ્ય કયા છે?
અહેવાલમાં રાજ્યો વચ્ચેની આવકનો મોટો તફાવત પણ સામે આવ્યો છે. સૌથી પાછળ રહેલા રાજ્યોમાં:
બિહાર: $984
ઉત્તર પ્રદેશ: $1,403
ઝારખંડ: $1,470
આ આંકડા દર્શાવે છે કે ભારતના કેટલાક રાજ્ય વિકસિત દેશોના સ્તર તરફ આગળ વધી રહ્યા છે, જ્યારે કેટલાક રાજ્ય હજુ પણ ખૂબ નીચા આધારથી વિકાસની શરૂઆત કરી રહ્યા છે.
બિહારની આવક કેટલી ઓછી છે?
અહેવાલ મુજબ બિહારની પ્રતિ વ્યક્તિ આવક માત્ર $984 છે. આ માત્ર ભારતની સરેરાશ આવક કરતાં જ ઓછી નથી, પરંતુ નેપાળ અને સહારા રણના દક્ષિણના ઘણા આફ્રિકન દેશો કરતાં પણ ઓછી હોવાનું જણાવાયું છે.
આ તફાવત દર્શાવે છે કે ભારતની અંદર વિકાસની ગતિ દરેક રાજ્યમાં સમાન રહી નથી. એક તરફ કેટલાક રાજ્ય વૈશ્વિક સ્તરે અપર-મિડલ ઇન્કમ ધરાવતા દેશોની સમકક્ષ પહોંચી રહ્યા છે, જ્યારે બીજી તરફ કેટલાક રાજ્ય હજુ પણ મૂળભૂત આવકના સ્તર માટે સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે.
30 વર્ષમાં કેટલો બદલાયો ભારત?
અહેવાલનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગ છેલ્લા 30 વર્ષના પરિવર્તન સાથે જોડાયેલો છે. વર્ષ 1994માં ભારતનું એક પણ મોટું રાજ્ય મધ્યમ આવકના સ્તરે નહોતું. પરંતુ 2025-26 સુધીમાં સ્થિતિ સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગઈ છે.
આજે ભારતના અનેક રાજ્ય એવા સ્તરે પહોંચી ગયા છે, જ્યાં તેમની પ્રતિ વ્યક્તિ આવક કેટલાક દેશો જેટલી અથવા તેનાથી પણ વધુ છે.
આજે કયા દેશો જેટલી કે તેનાથી વધુ છે ભારતીય રાજ્યોની આવક?
કર્ણાટક અને તેલંગાણાની પ્રતિ વ્યક્તિ આવક હવે ઇન્ડોનેશિયા ($5,120) અને વિયેતનામ ($4,970) કરતાં વધુ થઈ ગઈ છે.
ભારતના કેટલાક રાજ્ય દક્ષિણ આફ્રિકા ($6,270), ફિજી ($6,230) અને મંગોલિયા ($6,210) જેવા દેશોની સમકક્ષ અથવા તેનાથી પણ આગળ પહોંચી ગયા છે.
આ દર્શાવે છે કે છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં ભારતના કેટલાક ભાગોએ ખૂબ ઝડપી આર્થિક વિકાસ કર્યો છે.
રાજ્યો વચ્ચે અસમાનતા કેમ વધી?
અહેવાલ મુજબ રાજ્યો વચ્ચેની આવકની અસમાનતા ઘટવાના બદલે વધી છે.
ગિની ગુણાંક (Coefficient) 0.230થી વધીને 0.261 થયો છે.
સૌથી સમૃદ્ધ અને સૌથી ગરીબ રાજ્ય વચ્ચેની આવકનો તફાવત 2.38 ગણાથી વધીને 3.73 ગણો થયો છે.
મધ્યમ આવક ધરાવતા રાજ્યોની આવકમાં સૌથી વધુ, એટલે કે 36.7 ગણો વધારો થયો છે.
જ્યારે સૌથી ગરીબ રાજ્યોની આવકમાં માત્ર 26.6 ગણો વધારો નોંધાયો છે.
એટલે કે વિકાસ તો થયો છે, પરંતુ તેનો લાભ તમામ રાજ્યો સુધી સમાન રીતે નથી પહોંચ્યો.
કયા રાજ્ય આગળ વધ્યા અને કયા પાછળ રહી ગયા?
અહેવાલમાં કેટલાક રાજ્યોની રસપ્રદ સરખામણી પણ કરવામાં આવી છે.
આગળ વધેલા રાજ્ય
ઓડિશાએ ઉત્તર પ્રદેશને પાછળ છોડી દીધું છે. હવે ઓડિશાની પ્રતિ વ્યક્તિ આવક ઉત્તર પ્રદેશ કરતાં 75% વધુ છે.
આસામે ઝારખંડને પાછળ છોડી દીધું છે. આસામની પ્રતિ વ્યક્તિ આવક હવે ઝારખંડ કરતાં 48% વધુ છે.
પાછળ રહી ગયેલા રાજ્ય
વર્ષ 1994-95માં સૌથી આગળ રહેલું પંજાબ હવે રાજસ્થાનની સમકક્ષ પહોંચી ગયું છે.
એટલું જ નહીં, પંજાબ હવે અન્ય 7 રાજ્યો કરતાં પણ પાછળ છે.
આ બદલાવ દર્શાવે છે કે, ભારતનું આર્થિક નેતૃત્વ હવે માત્ર પરંપરાગત ઔદ્યોગિક અથવા કૃષિ સમૃદ્ધ રાજ્યો સુધી મર્યાદિત નથી રહ્યું. નવા રાજ્ય પણ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યા છે.
અહેવાલનો સૌથી મોટો સંદેશ શું છે?
આ અહેવાલનો સૌથી મોટો સંદેશ એ છે કે ભારતની સરેરાશ આવક હજુ પણ લોઅર-મિડલ ઇન્કમ કેટેગરીમાં હોવા છતાં રાજ્ય સ્તરે આર્થિક સ્થિતિમાં ભારે અસમાનતા જોવા મળે છે. કેટલાક રાજ્ય હવે વૈશ્વિક સ્તરે અપર-મિડલ ઇન્કમ ધરાવતી અર્થવ્યવસ્થાઓની હરોળમાં ઊભા છે, જ્યારે કેટલાક રાજ્ય હજુ પણ ઘણાં પાછળ છે. એટલે કે ભારતનો વિકાસ સમાન ગતિએ થયો નથી, પરંતુ કેટલાક રાજ્યએ ઝડપી પ્રગતિ કરી છે જ્યારે કેટલાક હજુ પણ પાછળ રહી ગયા છે.