હીરાની માંગ અચાનક કેમ તૂટી ગઇ? ચીનથી શરૂ થયેલી અસર હવે આખી દુનિયા સુધી પહોંચી

દુનિયાની સૌથી મોટી કુદરતી હીરા ઉત્પાદક કંપની ડી બિયર્સ (De Beers) એ દક્ષિણ આફ્રિકાની પોતાની સૌથી મોટી ખાણોમાંની એક વેનેશિયા ડાયમંડ માઇનમાં આગામી બે વર્ષ સુધી ઉત્પાદન રોકવાનો નિર્ણય કર્યો છે. નવાઈની વાત એ છે કે કંપનીએ આ ખાણને અંડરગ્રાઉન્ડ (ભૂમિગત) બનાવવા માટે લગભગ 2.2 અબજ ડૉલરનું રોકાણ કર્યું હતું. પરંતુ હવે નબળી માંગ અને ઘટતી કિંમતોના કારણે કંપનીને ઉત્પાદન રોકવાની ફરજ પડી રહી છે.વેનેશિયા ખાણ દક્ષિણ આફ્રિકાના કુલ હીરા ઉત્પાદનનો લગભગ 40% હિસ્સો આપે છે અને ડી બિયર્સના વૈશ્વિક ઉત્પાદનમાં તેનો હિસ્સો આશરે 10% છે.

 

કંપનીએ ઉત્પાદન કેમ રોક્યું?

 

ડી બિયર્સનું કહેવું છે કે આ સમયે બજારમાં કુદરતી હીરાની માંગ નબળી છે. 2022ની સરખામણીમાં રફ ડાયમંડ્સ (કાચા હીરા) ની કિંમતો ઘણી નીચે આવી ગઈ છે. આ ઉપરાંત કંપની, ટ્રેડર્સ અને હીરા પ્રોસેસ કરતી કંપનીઓ પાસે પહેલેથી જ મોટા પ્રમાણમાં સ્ટોક જમા છે.આવી સ્થિતિમાં જો કંપની વધુ હીરા બહાર કાઢશે, તો બજારમાં સપ્લાય (પુરવઠો) વધુ વધી જશે. તેનાથી કિંમતો પર વધુ દબાણ આવશે. તેથી કંપનીએ હાલ પૂરતું ઉત્પાદન રોકીને માંગ અને સપ્લાય વચ્ચે સંતુલન બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો છે.

 

આમાં ચીનનો શું રોલ છે?

 

ચીન દુનિયાના સૌથી મોટા હીરાના આભૂષણ બજારોમાંનું એક છે. 2024માં વૈશ્વિક ડાયમંડ જ્વેલરી માર્કેટમાં તેનો હિસ્સો લગભગ 14% રહ્યો હતો. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ચીનની અર્થવ્યવસ્થા સુસ્ત થઈ છે. આની અસર લોકોની ખરીદી પર પણ પડી છે. હવે લોકો મોંઘા હીરાના દાગીનાને બદલે સોનાને વધુ પસંદ કરી રહ્યા છે. 2025માં ચીનમાં સોનાના સિક્કા અને ગોલ્ડ બારમાં રોકાણ 35.1% વધી ગયું. તેનું કારણ એ છે કે અનિશ્ચિત વાતાવરણમાં લોકો હીરાને બદલે સોનાને વધુ સુરક્ષિત રોકાણ માની રહ્યા છે. ચીનમાં જ્વેલરીની માંગ ઘટવાના કારણે દુકાનદારોએ ઓછા ઓર્ડર આપ્યા. આની અસર ધીમે-ધીમે આખી સપ્લાય ચેઈન પર પડી અને આખરે ડી બિયર્સ જેવી કંપનીઓનું કાચા હીરાનું વેચાણ પણ ઘટી ગયું.

 

ભારત પર શું અસર પડી?

 

ભારત દુનિયાનું સૌથી મોટું ડાયમંડ કટિંગ અને પોલિશિંગ હબ છે. સુરત અને મુંબઈ જેવા શહેરો દુનિયાના લગભગ 90% કાચા હીરાનું કટિંગ અને પોલિશિંગ કરે છે. બીજી તરફ ડી બિયર્સના 2025ના રિપોર્ટ અનુસાર, ભારત હવે દુનિયાનું બીજું સૌથી મોટું ડાયમંડ જ્વેલરી માર્કેટ પણ બની ચૂક્યું છે, જે વૈશ્વિક માંગમાં લગભગ 12% હિસ્સો ધરાવે છે. પરંતુ ચીન અને અન્ય દેશોમાં માંગ ઘટવાને કારણે ભારતીય નિકાસકારો પાસે પણ પોલિશ કરેલા હીરાનો મોટો સ્ટોક જમા થઈ ગયો છે. આની જ અસર નિકાસ પર પણ જોવા મળી. નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં ભારતના કટ અને પોલિશ કરેલા હીરાની નિકાસ 8.5% ઘટીને 12.16 અબજ ડૉલર રહી ગઈ હતી. આ છેલ્લા 20 વર્ષથી પણ વધુ સમયનો સૌથી નીચો સ્તર છે. સ્ટોક વધુ હોવાના કારણે ભારતીય કંપનીઓએ પણ નવા કાચા હીરા ખરીદવાનું ઓછું કરી દીધું છે.લેબમાં બનેલા હીરા પણ બની રહ્યા છે પડકાર

 

કુદરતી હીરાની સામે હવે લેબ ગ્રોન ડાયમંડ પણ મોટો પડકાર બનીને ઉભર્યા છે. આ હીરા દેખાવ અને ગુણવત્તામાં કુદરતી હીરા જેવા જ હોય છે, પરંતુ તેમની કિંમત ઘણી ઓછી હોય છે. આ જ કારણ છે કે ખાસ કરીને ઓછી કિંમતવાળા જ્વેલરી સેગમેન્ટમાં તેમની માંગ ઝડપથી વધી રહી છે. ભારત અને ચીન હવે માત્ર કુદરતી હીરાની સપ્લાય ચેઈનનો હિસ્સો જ નથી, પરંતુ લેબ ગ્રોન ડાયમંડના પણ મોટા ઉત્પાદક બની ચૂક્યા છે. એપ્રિલ-મે 2026 દરમિયાન ભારતમાંથી પોલિશ કરેલા લેબ ગ્રોન ડાયમંડની નિકાસ લગભગ 2% વધીને 194.78 મિલિયન ડૉલર પર પહોંચી ગઈ છે.

 

નવી ખાણમાં રોકાણ કર્યા પછી પણ ઉત્પાદન કેમ રોક્યું?

 

સવાલ એ છે કે જ્યારે કંપની 2.2 અબજ ડૉલરનો ખર્ચ કરી ચૂકી છે, તો પછી ઉત્પાદન કેમ રોક્યું?

 

ડી બિયર્સનું કહેવું છે કે આ રોકાણ પહેલાથી જ થઈ ચૂક્યું છે. પરંતુ જો નબળા બજારમાં વધુ હીરા બહાર કાઢવામાં આવશે, તો કિંમતો વધુ ઘટશે અને નુકસાન વધશે. તેથી કંપનીએ હાલ પૂરતા ત્રણ મોટા પગલાં લેવાનો નિર્ણય કર્યો છે:

 

(1) રોકડ બચાવવી.

(2) બજારમાં નવો સપ્લાય (પુરવઠો) વધારવાથી બચવું.

(3) હીરાને જમીનની નીચે જ રહેવા દેવા, જેથી માંગ અને કિંમતો સુધર્યા પછી તેમનું ઉત્પાદન કરી શકાય.

 

કંપનીનું કહેવું છે કે વેનેશિયા ખાણમાં ઉત્પાદન રોકવા છતાં તે અન્ય ખાણો દ્વારા પોતાના કુલ ઉત્પાદન લક્ષ્‍યને પૂરું કરવાનો પ્રયાસ કરશે અને સાથે જ ખર્ચ પણ ઘટાડશે.