જોતમને સામાન્ય શરદી, ઉધરસ કે ગળામાં દુખાવો હોય અને તમે દવાને બદલે ઘરેલું ઉપચાર પસંદ કરતા હોવ, તો તમે ઘરમાં સરળતાથી ઉપલબ્ધ સામગ્રીનો ઉપયોગ કરીને ‘કાઢો’ (હર્બલ ઉકાળો) બનાવી શકો છો. તુલસી, મુલેઠી અને ગિલોય જેવી સામગ્રીમાંથી બનાવેલો ઉકાળો શરીરને હૂંફ આપે છે અને ગળાના દુખાવા કે શ્વસનમાર્ગમાં જકડન (congestion) જેવી સમસ્યાઓથી રાહત અપાવે છે.જો કે, તેને તબીબી સારવારના વિકલ્પ તરીકે ન ગણવા જોઈએ. ચાલો, ત્રણ પ્રકારના કાઢા બનાવવાની સરળ રીતો અને તે બનાવતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવાની બાબતો વિશે જાણીએ.
શરદી અને ઉધરસ માટે ત્રણ પ્રકારના કાઢા અને જરૂરી સામગ્રી
તુલસીનો કાઢો
તુલસીનો ઉપયોગ લાંબા સમયથી ઘરેલું ઉપચારોમાં કરવામાં આવે છે. તેના પાનમાંથી બનાવેલો ગરમ ઉકાળો ગળાને આરામ આપવામાં અને શરીરને હૂંફ આપવામાં મદદ કરી શકે છે. તેમાં આદુ અને કાળા મરી જેવી સામગ્રી ઉમેરવાથી તેનો સ્વાદ વધે છે અને શરદી-ઉધરસમાં રાહત મળી શકે છે.
તુલસીનો ઉકાળો બનાવવા માટે જરૂરી સામગ્રી:
5-7 તુલસીના પાન
1 ચમચી છીણેલું આદુ
5-6 કાળા મરી
2 કપ પાણી
ચપટી સંચળ (કાળું મીઠું)
અડધું લીંબુ
તેને બનાવવાની રીત:
ઉકાળો બનાવવા માટે, સૌથી પહેલા તુલસીના પાનને સારી રીતે ધોઈ લો. એક વાસણમાં 2 કપ પાણી લઈને તેને ગરમ કરો. તેમાં તુલસીના પાન, આદુ અને કાળા મરી ઉમેરો અને ધીમી આંચ પર લગભગ 8-10 મિનિટ સુધી ઉકાળો. જ્યારે પાણી થોડું ઘટી જાય, ત્યારે ગેસ બંધ કરી દો. ઉકાળાને ગાળીને કપમાં કાઢી લો. સ્વાદ માટે તમે તેમાં ચપટી સંચળ અને અડધા લીંબુનો રસ ઉમેરી શકો છો. તેને ખૂબ ગરમ પીવાને બદલે હુંફાળું હોય ત્યારે પીવો. ધ્યાન રાખો કે તુલસી કે કાળા મરીનો વધુ પડતો ઉપયોગ કરવાની જરૂર નથી. જો લીંબુથી ગળામાં બળતરા થતા હોય, તો તમે તેને ન નાખો તો પણ ચાલે.
જેઠીમધ (મુલેઠી)નો ઉકાળો
ગળાને લગતી સમસ્યાઓની સારવાર માટે પરંપરાગત રીતે જેઠીમધનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. તેનો સ્વાદ હળવો મીઠો હોય છે. જેઠીમધમાંથી બનાવેલો ઉકાળો ગળાના દુખાવા કે બળતરામાં રાહત આપી શકે છે.
જેઠીમધનો ઉકાળો બનાવવા માટે જરૂરી સામગ્રી:
¼ ચમચી જેઠીમધનો પાવડર
ચપટી તજ પાવડર
ચપટી કાળા મરીનો પાવડર
3-4 તુલસીના પાન
1 કપ પાણી
1 ચમચી મધ
તેને કેવી રીતે બનાવવું:
એક વાસણમાં 1 કપ પાણી લો અને તેને ઉકાળો. તેમાં જેઠીમધનો પાવડર, તજ, કાળા મરી અને તુલસીના પાન ઉમેરો. ધીમી આંચ પર લગભગ 5 મિનિટ સુધી ઉકાળો. ત્યારબાદ, આ મિશ્રણને ગાળીને કપમાં લો. જ્યારે ઉકાળો થોડો હૂંફાળું થાય, ત્યારે તેમાં એક ચમચી મધ ઉમેરો. ઉકાળો ખૂબ ગરમ હોય ત્યારે મધ ન ઉમેરવું. નોંધ લો કે જેઠીમધનું વધુ માત્રામાં કે લાંબા સમય સુધી સેવન કરવું હિતાવહ માનવામાં આવતું નથી. હાઈ બ્લડ પ્રેશર, કિડની કે હૃદયની સમસ્યાઓ ધરાવતા લોકો અથવા ચોક્કસ દવાઓ લેતા લોકોએ જેઠીમધનું સેવન કરતા પહેલા ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ.
ગિલોયનો ઉકાળો
આયુર્વેદમાં ગિલોયને ‘ગુડૂચી’ અથવા ‘અમૃતા’ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. પરંપરાગત રીતે તેનો ઉપયોગ વિવિધ પ્રકારના ઉકાળા બનાવવામાં થાય છે. જોકે, સામાન્ય શરદી-ખાંસી મટાડવા કે રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવાના દાવાઓના આધારે તેને દવા તરીકે વાપરવું જોઈએ નહીં.
ગિલોયનો ઉકાળો બનાવવા માટેની સામગ્રી:
ગિલોયના થડનો ૧-૨ ઇંચનો ટુકડો
2 કપ પાણી
3-4 તુલસીના પાન
આદુનો 1 નાનો ટુકડો
2-3 કાળા મરી
ગિલોયના થડને બરાબર ધોઈ લો અને તેના નાના ટુકડા કરી લો. એક વાસણમાં 2 કપ પાણી લો અને તેમાં ગિલોય, તુલસી, આદુ અને કાળા મરી ઉમેરો. ધીમી આંચ પર ત્યાં સુધી ઉકાળો જ્યાં સુધી પાણી ઘટીને લગભગ 1 કપ જેટલું ન થઈ જાય. ત્યારબાદ, ઉકાળાને ગાળી લો અને તે હૂંફાળો હોય ત્યારે જ તેનું સેવન કરો. ગિલોયનું વધુ પડતું કે લાંબા સમય સુધી સેવન કરવાનું ટાળવું જોઈએ. ખાસ કરીને લીવર સંબંધિત સમસ્યાઓ ધરાવતા લોકો, સગર્ભા કે સ્તનપાન કરાવતી મહિલાઓ અને અન્ય દવાઓ લેતા લોકોએ ગિલોયનું સેવન કરતા પહેલા ડૉક્ટર અથવા લાયકાત ધરાવતા સ્વાસ્થ્ય નિષ્ણાતની સલાહ લેવી.