ભારતમાં નોટબંધીને લગભગ 10 વર્ષ વીતી ગયા છે. આ દરમિયાન દેશની ચુકવણી વ્યવસ્થામાં મોટો બદલાવ આવ્યો છે. એક સમયે રોકડથી થતી ખરીદી અને નાણાકીય લેવડદેવડ માટે હવે લોકો UPI અને અન્ય ડિજિટલ માધ્યમોનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. જોકે, ડિજિટલ પેમેન્ટ વધવા છતાં રોકડની જરૂરિયાત સંપૂર્ણપણે સમાપ્ત થઈ નથી.આજે પણ સામાન્ય લોકો અને વેપારીઓ રોજિંદા વ્યવહારો માટે રોકડ પર નિર્ભર છે. આ સ્થિતિ દર્શાવે છે કે દેશમાં ડિજિટલ અને રોકડ બંને વ્યવસ્થાઓ સાથે આગળ વધી રહી છે.
નોટબંધી વખતે 86.9 ટકા ચલણી નોટો થઈ ગઈ હતી અમાન્ય
વર્ષ 2016માં કેન્દ્ર સરકારે નોટબંધીનો નિર્ણય લીધો ત્યારે દેશની અર્થવ્યવસ્થામાં અચાનક મોટો બદલાવ આવ્યો હતો. તે સમયે ચલણમાં રહેલી કુલ રોકડના લગભગ 86.9 ટકા મૂલ્યની નોટો અમાન્ય જાહેર કરવામાં આવી હતી. તેના કારણે બજારમાં રોકડની અછત સર્જાઈ હતી. સામાન્ય નાગરિકોથી લઈને વેપારીઓ સુધીના લોકોને મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. આવી સ્થિતિમાં લોકો પાસે ઓનલાઈન પેમેન્ટનો વિકલ્પ અપનાવવા સિવાય બીજો રસ્તો નહોતો. ત્યારથી ડિજિટલ પેમેન્ટનો ઉપયોગ સતત વધતો ગયો છે.
10 વર્ષમાં UPI ટ્રાન્ઝેક્શનમાં 13,600 ગણો વધારો
ભારતમાં ડિજિટલ પેમેન્ટની વાત કરવામાં આવે ત્યારે UPI સૌથી મોટું માધ્યમ બનીને ઉભરી આવ્યું છે. એપ્રિલ 2016માં UPIની શરૂઆત થઈ ત્યારે માત્ર 21 બેંકો તેની સાથે જોડાયેલી હતી. નાણાકીય વર્ષ 2016-17માં UPI દ્વારા લગભગ 1.78 કરોડ ટ્રાન્ઝેક્શન થયા હતા. પરંતુ નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં આ આંકડો વધીને 241.62 અબજ સુધી પહોંચી ગયો હતો. એટલે કે લગભગ 10 વર્ષમાં UPI ટ્રાન્ઝેક્શનમાં અંદાજે 13,600 ગણો વધારો નોંધાયો છે. સપ્ટેમ્બર 2026 સુધીમાં UPI સાથે જોડાયેલી બેંકોની સંખ્યા પણ વધીને 756 થઈ ગઈ હતી.
UPI ઉપરાંત NEFT, IMPS અને કાર્ડ પેમેન્ટનો પણ વધ્યો ઉપયોગ
ડિજિટલ પેમેન્ટની વૃદ્ધિ માત્ર UPI સુધી મર્યાદિત રહી નથી. આજે લોકો NEFT, IMPS, ડેબિટ કાર્ડ, ક્રેડિટ કાર્ડ અને પ્રીપેડ પેમેન્ટ જેવા વિકલ્પોનો પણ મોટા પ્રમાણમાં ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. આ તમામ ડિજિટલ વ્યવહારોની કુલ રકમ નાણાકીય વર્ષ 2021-22માં 457.44 લાખ કરોડ રૂપિયા હતી. જે વધીને નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં 849.12 લાખ કરોડ રૂપિયા થઈ ગઈ હતી. આ આંકડા દર્શાવે છે કે ડિજિટલ પેમેન્ટ હવે ભારતીય અર્થતંત્રનો મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો બની ચૂક્યું છે.
ડિજિટલ પેમેન્ટ વધે છે તો રોકડની માંગ કેમ ઘટતી નથી?
હવે સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે જ્યારે લોકો દરેક નાની ખરીદી માટે UPIનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે, ત્યારે રોકડની માંગ કેમ યથાવત છે? તેની પાછળ અનેક કારણો જવાબદાર છે. ઘણા લોકો પોતાની બચતનો એક ભાગ રોકડમાં રાખવાનું પસંદ કરે છે. ખાસ કરીને કટોકટીના સમયમાં અથવા અચાનક કોઈ જરૂરિયાત ઊભી થાય ત્યારે રોકડ ઉપયોગી સાબિત થાય છે. બીજી તરફ, દેશના કેટલાક વિસ્તારોમાં ઇન્ટરનેટની સુવિધા નબળી હોવાથી ડિજિટલ પેમેન્ટ કરવું મુશ્કેલ બને છે. આ ઉપરાંત, દરેક દુકાનદાર પાસે ઓનલાઈન પેમેન્ટની સુવિધા પણ ઉપલબ્ધ હોતી નથી.
ડિજિટલ ક્રાંતિ આવી, પરંતુ રોકડનું મહત્વ હજુ પણ યથાવત
નોટબંધીના એક દાયકા બાદ ભારતની પેમેન્ટ સિસ્ટમમાં મોટું પરિવર્તન આવ્યું છે. UPIએ સામાન્ય લોકો માટે પૈસા મોકલવા, બિલ ભરવા અને ખરીદી કરવાનું સરળ બનાવી દીધું છે. નાના વેપારીઓ અને દુકાનદારો પણ હવે ડિજિટલ પેમેન્ટ સ્વીકારી રહ્યા છે. જોકે, તેનો અર્થ એવો નથી કે રોકડનું મહત્વ સમાપ્ત થઈ જશે. લોકો રોજિંદા વ્યવહારો માટે ડિજિટલ પેમેન્ટ પસંદ કરી શકે છે, પરંતુ જરૂરિયાતના સમયે ઉપયોગ કરવા માટે રોકડ પણ પોતાની પાસે રાખે છે. એટલે સ્પષ્ટ છે કે ભારતમાં ભવિષ્યની પેમેન્ટ વ્યવસ્થા માત્ર ઓનલાઈન નહીં, પરંતુ રોકડ અને ડિજિટલ બંને માધ્યમોના સહઅસ્તિત્વ પર આધારિત રહેશે.