સરકારી કર્મચારીઓના નિલંબનને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય સંભળાવ્યો છે. સર્વોચ્ચ અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો કોઈ સરકારી કર્મચારીની ધરપકડ થાય અને તે 48 કલાકથી વધુ સમય સુધી ન્યાયિક કસ્ટડીમાં રહે, તો તેને આપમેળે નિલંબિત એટલે કે ‘ડીમ્ડ સસ્પેન્ડેડ’ ગણવામાં આવશે. આ માટે સંબંધિત સરકારી વિભાગે અલગથી નિલંબનનો આદેશ જાહેર કરવાની જરૂર રહેશે નહીં.જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ મનમોહનની ખંડપીઠે આ અંગે સ્પષ્ટતા કરતાં જણાવ્યું હતું કે સેવા નિયમો હેઠળ 48 કલાકથી વધુ સમય સુધી ન્યાયિક કસ્ટડીમાં રહેવાની સ્થિતિ સર્જાય ત્યારે નિલંબનની જોગવાઈ આપમેળે અમલમાં આવે છે. આ નિર્ણયથી સરકારી વિભાગોમાં નિલંબન સંબંધિત નિયમોનું પાલન વધુ જવાબદારીપૂર્વક કરવું પડશે.
બિહારના સરકારી કર્મચારીના કેસમાં આવ્યો નિર્ણય
સુપ્રીમ કોર્ટનો આ આદેશ બિહારના સમસ્તીપુર સ્થિત સદર હોસ્પિટલના પ્રશાસક વિશ્વજીત સિંહ સાથે જોડાયેલા કેસમાં આવ્યો છે. તેમના પર એક કરાર આધારિત કર્મચારીનો પગાર મંજૂર કરવાના બદલામાં રૂ. 4,000ની લાંચ માગવાનો આરોપ હતો.
આ કેસમાં પટના હાઈકોર્ટે વિશ્વજીત સિંહને જામીન પર મુક્ત કર્યાના આશરે એક વર્ષ બાદ તેમના જામીન રદ કરી દીધા હતા. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે હાઈકોર્ટના આ નિર્ણયને રદ કરીને વિશ્વજીત સિંહના જામીન ફરીથી બહાલ કર્યા હતા.
સાથે જ અદાલતે આ બાબતે આશ્ચર્ય અને નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી કે આરોપી આશરે 15 દિવસ સુધી ન્યાયિક કસ્ટડીમાં રહ્યા હોવા છતાં તેમનું નિલંબન પાછું ખેંચી લેવામાં આવ્યું હતું. એટલું જ નહીં, તેમને ફરીથી એ જ હોસ્પિટલમાં અને એ જ હોદ્દા પર નિયુક્ત પણ કરી દેવામાં આવ્યા હતા.
48 કલાક પછી સસ્પેન્શન આપમેળે લાગુ થશે
સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે સરકારી કર્મચારીની ધરપકડ થયા બાદ જો તેની ન્યાયિક કસ્ટડી 48 કલાકથી વધી જાય, તો સેવા નિયમો અનુસાર તેને નિલંબિત માનવામાં આવશે. આ માટે વિભાગ દ્વારા અલગથી આદેશ બહાર પાડવામાં આવે તેની રાહ જોવાની જરૂર નથી.
અદાલતે એ બાબત તરફ પણ ધ્યાન દોર્યું હતું કે કેટલીક વખત સરકારી વિભાગોના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ પોતાના પસંદગીના કર્મચારીઓને બચાવવા માટે જાણીજોઈને નિલંબનનો આદેશ આપવામાં વિલંબ કરે છે. જોકે, ‘ડીમ્ડ સસ્પેન્શન’ની જોગવાઈને કારણે હવે આવી વહીવટી બેદરકારી માટે કોઈ અવકાશ રહેતો નથી.
આ પ્રકારનું સસ્પેન્શન સક્ષમ સત્તાધિકારી દ્વારા સંબંધિત સેવા નિયમો અને સમીક્ષા પ્રક્રિયા અનુસાર રદ અથવા તેમાં ફેરફાર કરવામાં ન આવે ત્યાં સુધી અમલમાં રહે છે.
આરોપી અધિકારીને એ જ હોદ્દા પર ફરીથી નિયુક્ત કરવા સામે નારાજગી
અદાલતે બિહાર સરકાર દ્વારા આરોપી અધિકારીનું નિલંબન પાછું ખેંચીને તેમને ફરીથી એ જ હોસ્પિટલમાં એ જ હોદ્દા પર નિયુક્ત કરવાના નિર્ણય સામે ગંભીર નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી.
કોર્ટના મતે, જો ભ્રષ્ટાચાર કે લાંચના આરોપનો સામનો કરી રહેલા અધિકારીને ફરીથી એ જ જવાબદારી સોંપવામાં આવે, તો તપાસની પ્રક્રિયા પ્રભાવિત થવાની શક્યતા રહે છે. આવા અધિકારી સાક્ષીઓને પ્રભાવિત કરી શકે છે, તપાસમાં અવરોધ ઊભો કરી શકે છે અથવા પુરાવા સાથે ચેડાં કરવાની સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે. અદાલતે રાજ્ય સરકારને આ વહીવટી અનિયમિતતા સુધારવા માટે નિર્દેશ આપ્યો હતો.
લાંચની રકમ ઓછી હોય તો પણ જામીન રદ ન કરી શકાય
આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે અન્ય એક મહત્વપૂર્ણ કાનૂની સિદ્ધાંત પણ સ્પષ્ટ કર્યો હતો. અદાલતે જણાવ્યું હતું કે લાંચની રકમ ઓછી છે કે વધારે, તે માત્ર એકમાત્ર આધાર બનાવીને કોઈ વ્યક્તિના જામીન રદ કરી શકાય નહીં.
પટના હાઈકોર્ટે રૂ. 4,000ની લાંચની રકમને મામૂલી ગણાવીને નીચલી અદાલતે આપેલા જામીન રદ કર્યા હતા. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે જો આરોપીએ જામીનની કોઈ શરતનો ભંગ કર્યો ન હોય, તો માત્ર નીચલી અદાલતના અભિપ્રાય સાથે અસહમતિ હોવાના આધારે તેની વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા છીનવી શકાય નહીં.
આ નિર્ણય સરકારી કર્મચારીઓના નિલંબન અને જામીન સંબંધિત કાયદાકીય પ્રક્રિયા માટે મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. ખાસ કરીને 48 કલાકથી વધુ ન્યાયિક કસ્ટડીમાં રહેનારા સરકારી કર્મચારીઓના કિસ્સામાં વિભાગોએ હવે સેવા નિયમોનું પાલન કરવું અનિવાર્ય બનશે.