ઘરમાં સોનું રાખવાના નિયમો અંગે સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્ત્વની સ્પષ્ટતા (Gold Rules India) કરી છે. સામાન્ય રીતે એવી માન્યતા છે કે આવકવેરા વિભાગની છાપેમારી દરમિયાન પરિણીત મહિલા પાસે 500 ગ્રામ, અપરિણીત મહિલા પાસે 250 ગ્રામ અને પુરુષ પાસે 100 ગ્રામ સુધી સોનું હોય તો અધિકારીઓ તેને જપ્ત કરી શકતા નથી. જોકે, સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સોનું જપ્ત ન થવું અને તેની માલિકીનો કાયદેસર સ્ત્રોત સાબિત કરવો એ બંને અલગ બાબતો છે.એટલે માત્ર નક્કી કરેલી મર્યાદાનો હવાલો આપીને સોનાના કાયદેસર સ્ત્રોત અંગેના સવાલોથી બચી શકાય નહીં.
જસ્ટિસ કે.વી. વિશ્વનાથન અને જસ્ટિસ અરુણ પલ્લીની બેન્ચે આ મહત્ત્વપૂર્ણ ટિપ્પણી બિહારની એક પૂર્વ સરકારી અધિકારીના કેસમાં કરી હતી. કોર્ટે પટના હાઈકોર્ટનો અગાઉનો નિર્ણય રદ કરીને તેમની સામેની ફોજદારી કાર્યવાહી ફરી શરૂ કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો.
Gold Rules India: બિહારની પૂર્વ અધિકારી સામે આવક કરતાં વધુ સંપત્તિનો કેસ
આ મામલો બિહારનાં પૂર્વ બાળ વિકાસ પરિયોજના અધિકારી (CDPO) ફૂલપરી કુમારી સાથે જોડાયેલો છે. તેમની સામે આવક કરતાં વધુ સંપત્તિ ધરાવવાનો આરોપ હતો. વર્ષ 2015માં બિહાર વિજિલન્સ વિભાગે તેમની વિરુદ્ધ કેસ નોંધ્યો હતો.
તપાસ દરમિયાન તેમની પાસેથી 646.400 ગ્રામ સોનાનાં ઘરેણાં મળી આવ્યાં હતાં. આ અંગે તેમણે દલીલ કરી હતી કે નિયમ મુજબ પરિણીત મહિલા પાસે 500 ગ્રામ અને અપરિણીત દીકરી પાસે 250 ગ્રામ સુધી સોનું હોય તો તેને જપ્તીમાંથી મુક્તિ મળે છે.
મે 2026માં પટના હાઈકોર્ટે તેમની સામેની કાર્યવાહી રદ કરી દીધી હતી. જોકે, બિહાર સરકારે આ નિર્ણયને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર્યો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટે હાઈકોર્ટનો નિર્ણય પલટાવીને તેમની સામેની કાર્યવાહી ફરી શરૂ કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો.
ઘરમાં કેટલું સોનું રાખવા પર જપ્તીમાંથી મળે છે રાહત?
CBDT દ્વારા 11 મે 1994ના રોજ જાહેર કરવામાં આવેલી સૂચના નંબર 1916 (CBDT Instruction 1916) મુજબ આવકવેરા વિભાગની તપાસ દરમિયાન ચોક્કસ મર્યાદા સુધીનાં સોનાનાં ઘરેણાં જપ્ત ન કરવાની જોગવાઈ છે.
આ નિયમ મુજબ પરિણીત મહિલા પાસે 500 ગ્રામ, અપરિણીત મહિલા પાસે 250 ગ્રામ અને પરિવારના પુરુષ સભ્ય પાસે 100 ગ્રામ સુધીનાં સોનાનાં ઘરેણાં (Gold Jewellery Rules) હોય તો સામાન્ય રીતે તેને જપ્તકરવામાં આવતાં નથી.
જોકે, આ મર્યાદા સોનું રાખવાની મહત્તમ કાયદેસર મર્યાદા નથી. પરિવાર કાયદેસર આવકના આધારે આના કરતાં વધુ સોનું પણ રાખી શકે છે. પરંતુ જરૂર પડ્યે તેની ખરીદી કે માલિકીનો કાયદેસર સ્ત્રોત સમજાવવો પડી શકે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયથી સામાન્ય લોકોને શું સમજવું જોઈએ?
સુપ્રીમ કોર્ટના આ નિર્ણયનો અર્થ એવો નથી કે દરેક વ્યક્તિએ ઘરમાં રાખેલા તમામ ઘરેણાંનો હિસાબ નિયમિત રીતે આપવો પડશે અથવા જપ્તીમાંથી મળતી છૂટ હવે સમાપ્ત થઈ ગઈ છે.
આ નિર્ણયમાં મુખ્યત્વે સોનાની જપ્તીમાંથી મળતી રાહત અને તેની કાયદેસર માલિકી વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યો છે. એટલે ઘરમાં સોનું રાખવાની કોઈ નિશ્ચિત મહત્તમ મર્યાદા ન હોવા છતાં તેની ખરીદી પાછળ કાયદેસર આવક હોવી જરૂરી છે.
સોનાના ઘરેણાંના કયા દસ્તાવેજો સાચવી રાખવા જોઈએ?
નિષ્ણાતોની સલાહ મુજબ સોનાનાં ઘરેણાંની ખરીદીના બિલ, રસીદો, વારસામાં મળેલા ઘરેણાંસંબંધિત દસ્તાવેજો અને લગ્ન પ્રસંગે મળેલા ઘરેણાંના ઉપલબ્ધ પુરાવા સાચવી રાખવા જોઈએ. જૂનાં કે પેઢી દર પેઢી વારસામાં મળેલાં ઘરેણાં માટે દરેક વખતે ખરીદીનું બિલ હોવું જરૂરી નથી, પરંતુ તેમની માલિકી અને સ્ત્રોત સમજાવી શકાય તેવા પુરાવા ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે.