મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષ અને સીઝફાયરની વાટાઘાટો વચ્ચે શનિવારે વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત દરિયાઈ માર્ગ ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ (Strait of Hormuz) પર ભારે હલચલ જોવા મળી હતી. ઈરાને આ મહત્વપૂર્ણ જળમાર્ગ થોડા સમય માટે ખુલ્લો હોવાના સંકેત આપ્યા બાદ આશરે આઠ જેટલા વિશાળ ઓઈલ અને ગેસ ટેન્કરો ત્યાંથી પસાર થયા હતા.
જોકે, આ રાહત લાંબો સમય ટકી શકી નહીં અને મોડી સાંજે આ વિસ્તારમાં ફરીથી ગોળીબારની ઘટનાઓ સામે આવતા વૈશ્વિક શિપિંગ ઉદ્યોગમાં ફફડાટ ફેલાઈ ગયો છે.
ગોળીબારની ઘટના અને સુરક્ષાના જોખમો
અહેવાલ મુજબ, જ્યારે કેટલાક જહાજો આ માર્ગ પરથી પસાર થવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે બે વ્યાપારી જહાજો પર ફાયરિંગ થયું હોવાના અહેવાલો મળ્યા છે. દરિયાઈ સુરક્ષા એજન્સીઓએ પુષ્ટિ કરી છે કે આ હુમલામાં જહાજોને કેટલું નુકસાન થયું છે તે હજુ સ્પષ્ટ નથી, પરંતુ આ ઘટનાએ સાબિત કરી દીધું છે કે હોર્મુઝમાં સ્થિતિ હજુ પણ અત્યંત સ્ફોટક છે. ઈરાને અમેરિકાના નૌકાદળના વળતા પ્રતિબંધોનો હવાલો આપીને ફરી એકવાર આ માર્ગ પર “કડક વ્યવસ્થાપન” એટલે કે નાકાબંધી લાગુ કરવાની જાહેરાત કરી દીધી છે.
કયા જહાજો પસાર થયા?
મરીન ટ્રાફિક અને એએફપી (AFP) ના ડેટા અનુસાર, જે આઠ જહાજોએ શનિવારે હોર્મુઝ પાર કર્યું તેમાં ક્રૂડ ઓઈલ ટેન્કર્સ, લિક્વિફાઈડ પેટ્રોલિયમ ગેસ (LPG) કેરિયર્સ અને કેમિકલ ટેન્કરોનો સમાવેશ થાય છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, આ જહાજોમાંથી ઓછામાં ઓછા ત્રણ જહાજો એવા હતા જેના પર અમેરિકાએ પ્રતિબંધો લાદેલા છે.
તણાવપૂર્ણ સ્થિતિમાં સુરક્ષિત રહેવા માટે કેટલાક જહાજોએ પોતાના ટ્રેકિંગ ડેટામાં ભારત અથવા ચીન જેવા દેશોના ગંતવ્ય સ્થાનો દર્શાવ્યા હતા, જેથી તેઓ તટસ્થ હોવાનો સંકેત આપી શકે અને ઈરાની દળોના નિશાન બનવાથી બચી શકે. આ સિવાય ફ્રેન્ચ કંપની CMA CGM ના કન્ટેનર જહાજો પણ આ વિસ્તારમાં મર્યાદિત સંખ્યામાં જોવા મળ્યા હતા.
વિશ્વ માટે આ માર્ગ કેમ મહત્વનો છે?
સામાન્ય સ્થિતિમાં, વિશ્વના કુલ તેલ અને લિક્વિફાઈડ નેચરલ ગેસ (LNG) ના પુરવઠાનો પાંચમો ભાગ માત્ર આ એક જ સાંકડા જળમાર્ગ પરથી પસાર થાય છે. 28 ફેબ્રુઆરીએ જ્યારે અમેરિકા અને ઈઝરાયેલના ઈરાન પરના હુમલા બાદ સંઘર્ષ વધ્યો, ત્યારથી અહીં શિપિંગ પ્રવૃત્તિઓ લગભગ ઠપ થઈ ગઈ હતી. લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી આ નાકાબંધીને કારણે ગલ્ફના દેશોમાં સેંકડો જહાજો અટવાઈ પડ્યા છે, જેના કારણે વૈશ્વિક બજારમાં તેલના ભાવ અને શિપિંગના ભાડામાં મોટો ઉછાળો જોવા મળ્યો છે.
પેસેન્જર જહાજનું ઐતિહાસિક ટ્રાન્ઝિટ
આ અરાજકતા વચ્ચે એક નોંધપાત્ર ઘટના એ બની કે શુક્રવારે ‘સેલેસ્ટિયલ ડિસ્કવરી’ (Celestyal Discovery) નામનું એક ક્રુઝ જહાજ હોર્મુઝ પાર કરવામાં સફળ રહ્યું હતું. યુએઈ (UAE) ના બંદરે 47 દિવસ સુધી અટવાઈ રહ્યા બાદ આ જહાજ ઓમાનના દરિયાકિનારાની નજીક થઈને આગળ વધ્યું હતું. જોકે, મરીન ટ્રાફિકના જણાવ્યા મુજબ, સુરક્ષાના કારણોસર આ જહાજમાં કોઈ મુસાફરો સવાર નહોતા. યુદ્ધ શરૂ થયા બાદ આ માર્ગ પરથી પસાર થનારું આ પ્રથમ પેસેન્જર જહાજ છે.
ચેતવણી અને શિપિંગ ઉદ્યોગની ચિંતા
ઈરાનના લારક આઈલેન્ડ (Larak Island) ને હાલમાં ચેકપોઈન્ટ તરીકે વાપરવામાં આવી રહ્યું છે, જ્યાંથી પસાર થતા જહાજોને ઈરાની સત્તાવાળાઓ દ્વારા રોકવામાં અથવા પાછા વાળવામાં આવે છે. શિપિંગ એસોસિએશન BIMCO ના ચીફ સિક્યુરિટી ઓફિસર જેકબ લાર્સને ચેતવણી આપી છે કે આ દરિયામાં સમુદ્રી માઈન્સ (Sea Mines) નું જોખમ પણ હોઈ શકે છે. તેમણે તમામ શિપિંગ કંપનીઓને સલાહ આપી છે કે જ્યાં સુધી સ્થિતિ સંપૂર્ણપણે સ્પષ્ટ ન થાય ત્યાં સુધી આ વિસ્તારમાં જવાનું ટાળવું જોઈએ.
હાલ પૂરતું તો એવું લાગે છે કે ઈરાન આ જળમાર્ગનો ઉપયોગ પશ્ચિમી દેશો પર દબાણ લાવવા માટે એક હથિયાર તરીકે કરી રહ્યું છે. જ્યાં સુધી કાયમી સીઝફાયર અને રાજદ્વારી ઉકેલ નહીં આવે, ત્યાં સુધી હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં આ ‘આંખ-આમલી’ની રમત ચાલુ રહે તેવી પૂરી શક્યતા છે.