ગુજરાતમાં અલ્કલાઇન વોટરનો વિવાદ: ફૂલ્વિક એસિડ અને કાળા કણોનું જોખમ, જાણો તમારા સ્વાસ્થ્ય પર શું થશે અસર
આજના સમયમાં ફિટ રહેવાની ઘેલછામાં લોકો અવનવા હેલ્થ ડ્રિંક્સ અને મોંઘા પાણી પીવા તરફ વળ્યા છે. ખાસ કરીને સેલિબ્રિટીઝ દ્વારા પ્રમોટ કરવામાં આવતું ‘બ્લેક વોટર’ અથવા ‘અલ્કલાઇન વોટર’ હવે સામાન્ય લોકોમાં પણ લોકપ્રિય થઈ રહ્યું છે.
પરંતુ, તાજેતરમાં ગુજરાતના વડોદરા જિલ્લામાંથી સામે આવેલા એક કિસ્સાએ સૌને ચોંકાવી દીધા છે. ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (FSSAI) એ સાવલી વિસ્તારમાં એક અલ્કલાઇન વોટર બનાવતી કંપની પર દરોડા પાડીને અંદાજે ₹31.61 લાખનો જથ્થો જપ્ત કર્યો છે. આ પાણીમાં ફૂલ્વિક એસિડની હાજરી અને કાળા કણો જોવા મળ્યા છે, જે નિયમોની વિરુદ્ધ છે.
તપાસમાં શું બહાર આવ્યું?
FSSAI ને એક જાગૃત ગ્રાહક તરફથી ફરિયાદ મળી હતી કે કંપની દ્વારા વેચવામાં આવતા અલ્કલાઇન વોટરમાં અશુદ્ધિઓ છે. જ્યારે અધિકારીઓએ વડોદરાના સાવલી સ્થિત પ્લાન્ટની તપાસ કરી, ત્યારે સ્થિતિ ગંભીર જણાઈ હતી. પાણીની બોટલોમાં નરી આંખે જોઈ શકાય તેવા કાળા રંગના કણો (Suspended particles) તરતા જોવા મળ્યા હતા.
વધુમાં, લેબોરેટરી ટેસ્ટિંગમાં જાણવા મળ્યું કે આ પાણીમાં ‘ફૂલ્વિક એસિડ’ ભેળવવામાં આવ્યું હતું. ભારતીય ખાદ્ય સુરક્ષાના નિયમો મુજબ, પેકેજ્ડ ડ્રિંકિંગ વોટરમાં આવા કોઈ પણ પદાર્થનો ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી નથી. આ સિવાય બોટલના પેકેજિંગ પર પણ જરૂરી કાયદાકીય વિગતોનો અભાવ હતો, જેના કારણે આ આખો સ્ટોક સીઝ કરીને કાયદેસરની કાર્યવાહી હાથ ધરવામાં આવી છે.
શું છે આ ફૂલ્વિક એસિડ (Fulvic Acid)?
ફૂલ્વિક એસિડ એ જમીનમાં રહેલા કાર્બનિક પદાર્થો, છોડ અને ખડકોમાંથી મળી આવતું એક કુદરતી સંયોજન છે. તે હ્યુમિક પદાર્થોનો એક ભાગ છે. આયુર્વેદમાં શીલાજીત જેવા પદાર્થોમાં પણ તે જોવા મળે છે. ઘણા લોકો તેને મિનરલ્સના સ્ત્રોત તરીકે અને એનર્જી બૂસ્ટર તરીકે ઓળખાવે છે.
પરંતુ, વિજ્ઞાન અને કાયદો બંને અલગ છે. ભલે તે કુદરતી હોય, પણ તેને પીવાના પાણીમાં ભેળવવા માટે ચોક્કસ પ્રક્રિયા અને મંજૂરીની જરૂર હોય છે. પેકેજ્ડ પાણીમાં તેની હાજરી એ પાણીની શુદ્ધતાના માપદંડોનું ઉલ્લંઘન ગણાય છે.
સ્વાસ્થ્ય પર શું થઈ શકે છે માઠી અસર?
નિષ્ણાતો અને ડોકટરોના મતે, પાણીમાં અનધિકૃત રીતે ભેળવેલા કેમિકલ્સ કે એસિડ લાંબા ગાળે ગંભીર બીમારીઓ નોતરી શકે છે. જો તમે આવું અશુદ્ધ પાણી પીવો છો, તો નીચે મુજબની સમસ્યાઓ થઈ શકે છે:
પાચનતંત્રની સમસ્યાઓ: પાણીમાં રહેલા અજાણ્યા કણો અને એસિડ પેટમાં જવાથી ઉલટી, ઝાડા, ગેસ અને તીવ્ર પેટમાં દુખાવો થઈ શકે છે.
કિડની અને લિવર પર બોજ: શરીરમાં જતી અશુદ્ધિઓને ફિલ્ટર કરવાનું કામ કિડની અને લિવર કરે છે. ફૂલ્વિક એસિડની અનિયંત્રિત માત્રા આ અંગો પર વધારાનું દબાણ લાવે છે, જે ભવિષ્યમાં ઓર્ગન ફેલ્યોરનું કારણ બની શકે છે.
એલર્જી અને ત્વચાના રોગો: ઘણા લોકોને આવા રાસાયણિક પાણીથી ચામડી પર ખંજવાળ, રેશિઝ અથવા ગળામાં ઈન્ફેક્શન જેવી એલર્જી થઈ શકે છે.
ભારે ધાતુઓનું જોખમ: ફૂલ્વિક એસિડ ઘણીવાર હેવી મેટલ્સ સાથે જોડાયેલું હોય છે. જો તેનું શુદ્ધિકરણ યોગ્ય રીતે ન થયું હોય, તો શરીરમાં સીસું (Lead) કે પારો (Mercury) જેવા ઝેરી તત્વો પ્રવેશી શકે છે, જે ચેતાતંત્રને નુકસાન પહોંચાડે છે.
ભારતીય કાયદો અને પેકેજ્ડ પાણીના નિયમો
ભારતમાં પેકેજ્ડ ડ્રિંકિંગ વોટર વેચવા માટે અત્યંત કડક નિયમો છે. કોઈપણ કંપની પોતાની મરજી મુજબ પાણીમાં તત્વો ઉમેરી શકતી નથી.
BIS સ્ટાન્ડર્ડ્સ: પેકેજ્ડ ડ્રિંકિંગ વોટર માટે IS 14543 અને નેચરલ મિનરલ વોટર માટે IS 13428 ના માપદંડોનું પાલન કરવું ફરજિયાત છે.
નિયમો સ્પષ્ટ કહે છે કે પાણી રંગહીન, ગંધહીન અને કોઈપણ પ્રકારના તરતા કણો વગરનું હોવું જોઈએ.
વડોદરાની કંપનીએ પાણીને ‘હેલ્થ ડ્રિંક’ તરીકે દર્શાવીને ગ્રાહકોને ગેરમાર્ગે દોર્યા હોવાનું પણ પ્રાથમિક દ્રષ્ટિએ જણાય છે.
ગ્રાહકોએ શું સાવચેતી રાખવી જોઈએ?
જ્યારે પણ તમે બજારમાંથી અલ્કલાઇન વોટર કે મોંઘું મિનરલ વોટર ખરીદો, ત્યારે આ બાબતો ખાસ ચકાસો:
FSSAI લોગો અને લાયસન્સ નંબર: બોટલ પર FSSAI નો 14 આંકડાનો લાયસન્સ નંબર હોવો જોઈએ.
ISI માર્ક: પીવાના પાણીની બોટલ પર ISI માર્ક હોવો અનિવાર્ય છે.
ઉત્પાદન અને એક્સપાયરી ડેટ: પાણી ક્યારે પેક થયું છે અને ક્યાં સુધી સુરક્ષિત છે તે હંમેશા જુઓ.
ભૌતિક તપાસ: બોટલને પ્રકાશમાં રાખીને જુઓ કે અંદર કોઈ કચરો, કાળા કણો કે ડહોળાશ તો નથી ને?
ગેરમાર્ગે દોરતી જાહેરાતો: ‘આ પાણી પીવાથી કેન્સર મટી જશે’ કે ‘વજન ઉતરી જશે’ જેવી અતિશયોક્તિભરી વાતોથી બચવું જોઈએ. સાદું ઉકાળેલું કે શુદ્ધ કરેલું પાણી ઘણીવાર આ મોંઘા પાણી કરતા વધુ સુરક્ષિત હોય છે.