પ્રશાંત મહાસાગરની ગરમી પલટશે મોસમનો મિજાજ; પૂર, દુષ્કાળ અને હીટવેવનું વધશે જોખમ
વૈશ્વિક આબોહવા પરિવર્તન (Climate Change) અને પ્રશાંત મહાસાગરમાં સર્જાતી ભૌગોલિક ગતિવિધિઓને કારણે ‘અલ નીનો’ (El Niño) નો ખતરો ફરી એકવાર વિશ્વ અને ભારત પર મંડરાઈ રહ્યો છે. પ્રકૃતિની આ અણધારી ચાલ માનવજીવન, ખેતીવાડી અને વૈશ્વિક અર્થતંત્રને કઈ રીતે પ્રભાવિત કરશે.
ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને આબોહવા પરિવર્તનના કારણે વિશ્વભરની ઋતુઓ પહેલેથી જ અનિયમિત બની ગઈ છે, ત્યારે હવે વધુ એક વૈશ્વિક કુદરતી આપત્તિ માનવજાતને મુશ્કેલીમાં મૂકવા માટે તૈયાર થઈ રહી છે. મધ્ય અને પૂર્વીય પેસિફિક (પ્રશાંત) મહાસાગરમાં દરિયાની સપાટીના તાપમાનમાં સમયાંતરે થતો અસામાન્ય વધારો, જે વિજ્ઞાનની ભાષામાં ‘અલ નીનો’ (El Niño) તરીકે ઓળખાય છે, તે સક્રિય થઈ રહ્યો છે. અમેરિકાની પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થા ‘નેશનલ ઓશનિક એન્ડ એટમોસ્ફેરિક એડમિનિસ્ટ્રેશન’ (NOAA) ના હવામાનશાસ્ત્રીઓએ ચેતવણી આપી છે કે આ વર્ષે અલ નીનોના કારણે વૈશ્વિક વરસાદી પ્રણાલી સંપૂર્ણપણે વિક્ષેપિત થશે. આ ઘટનાને લીધે પૃથ્વીના કેટલાક ભાગોમાં ભયાનક દુષ્કાળ, તો કેટલાક ભાગોમાં વિનાશક પૂર અને અતિશય ગરમીના મોજા (હીટવેવ) ની તીવ્રતા જોવા મળશે.
હવામાન વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા અનુસાર, સામાન્ય રીતે દર ૨ થી ૭ વર્ષે ઉદ્ભવતી આ કુદરતી ઘટના ૯ થી ૧૨ મહિના સુધી વાતાવરણ પર પોતાનો પ્રભાવ જાળવી રાખે છે. આ વર્ષે એટલાન્ટિક વાવાઝોડાની મોસમ, જે જૂનથી શરૂ થઈને ૩૦ નવેમ્બર સુધી ચાલે છે, તેમાં સપ્ટેમ્બરના મધ્યમાં તોફાનોની ગતિવિધિઓ ટોચ પર પહોંચે છે. જોકે, અલ નીનોને કારણે એટલાન્ટિક મહાસાગરમાં વાવાઝોડાની પ્રવૃત્તિ સામાન્ય કરતાં ઓછી રહેવાની ૫૫ ટકા શક્યતા છે, જ્યારે સામાન્ય કરતાં વધુ રહેવાની શક્યતા માત્ર ૧૦ ટકા જ છે. આનાથી વિપરીત, પેસિફિક મહાસાગરમાં વાવાઝોડાની પ્રવૃત્તિ અચાનક તીવ્ર બની જશે, જે વૈશ્વિક સમુદ્રી વ્યાપાર અને દરિયાકાંઠાના દેશો માટે ચિંતાનો વિષય છે.
અલ નીનો વિરુદ્ધ લા નીના: વૈશ્વિક અસરોનું સંપૂર્ણ વિશ્લેષણ
અલ નીનો દરમિયાન પૃથ્વીના વાતાવરણમાં થતા ભૌગોલિક ફેરફારો અને તેની વિવિધ દેશો પર થનારી અસરોની વિગતવાર માહિતી નીચે આપેલા કોષ્ટકમાં પ્રસ્તુત છે:
પર્યાવરણીય સ્થિતિ વાતાવરણ અને પવનોમાં ફેરફાર વૈશ્વિક સ્તરે થનારી અસરો ભારત પર તેની સીધી અસર
અલ નીનો (El Niño)
(પેસિફિક સમુદ્રનું ગરમ થવું)
સમુદ્રી પવનો નબળા પડે છે અથવા દિશા બદલે છે, જેના કારણે ગરમ પાણી પૂર્વ તરફ અમેરિકાના કિનારા તરફ વહે છે. ભારત અને ઓસ્ટ્રેલિયામાં ભારે દુષ્કાળ, આફ્રિકા અને એમેઝોનમાં જંગલની આગ, જ્યારે અમેરિકાના દક્ષિણ ભાગમાં પૂર. ઉનાળાની અવધિ લાંબી થશે, ચોમાસાનો વરસાદ સામાન્ય કરતાં ઓછો પડશે અને પાકના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થશે.
લા નીના (La Niña)
(પેસિફિક સમુદ્રનું ઠંડું થવું)
પશ્ચિમ પેસિફિક તરફ મજબૂત પવનો ફૂંકાય છે, જેના કારણે સમુદ્રનું તાપમાન સામાન્ય કરતાં નીચું જાય છે. ઓસ્ટ્રેલિયા અને એશિયાના દેશોમાં સામાન્ય કરતાં વધુ વરસાદ અને પૂરની સ્થિતિ, જ્યારે અમેરિકામાં સૂકું વાતાવરણ. ભારતમાં ચોમાસું અત્યંત મજબૂત બને છે, સારો વરસાદ થાય છે અને શિયાળામાં વધુ ઠંડી પડે છે.
પૃથ્વીના અલગ અલગ ખૂણે કેવી તબાહી મચશે?
અલ નીનો ભલે પ્રશાંત મહાસાગરમાંથી ઉદ્ભવતો હોય, પરંતુ તેનો વિનાશક પ્રભાવ સમગ્ર વિશ્વમાં અનુભવાય છે. તેના સક્રિય તબક્કા દરમિયાન વૈશ્વિક સરેરાશ તાપમાનમાં મોટો ઉછાળો આવે છે. આ વર્ષે ઓસ્ટ્રેલિયા, દક્ષિણ અને મધ્ય આફ્રિકા તેમજ એમેઝોન બેસિનના વર્ષાકાળના જંગલોમાં ભારે ગરમી અને જંગલમાં આગ (Wildfires) લાગવાની ઘટનાઓ વધી જશે. બીજી તરફ, અમેરિકાના કેટલાક દક્ષિણ ભાગોમાં અતિભારે વરસાદના કારણે પૂરની સ્થિતિ સર્જાશે, જ્યારે ઉત્તર અમેરિકાના દેશોએ અત્યાર સુધીની સૌથી આકરી અને અસહ્ય ગરમીનો સામનો કરવો પડશે.
ભારત પર તેની ‘ભયાનક’ અસર અને મોંઘવારીનું સંકટ
ભારતીય ઉપખંડ માટે અલ નીનો હંમેશા એક માઠા સમાચાર લઈને આવે છે. આબોહવા પરિવર્તનને કારણે ભારતમાં તાપમાન પહેલેથી જ રેકોર્ડ સ્તરે વધી રહ્યું છે, ત્યારે અલ નીનો આ સ્થિતિને વધુ ગંભીર બનાવશે. આ ઘટનાને કારણે ભારતમાં ઉનાળાની ઋતુ સામાન્ય કરતાં વધુ લાંબી ખેંચાઈ શકે છે, જેનાથી જળાશયોના પાણી સુકાઈ જશે અને પીવાના પાણીની કટોકટી સર્જાશે.
સૌથી મોટો ફટકો ભારતીય ખેતી અને ચોમાસાને લાગશે. અલ નીનોના કારણે દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસાના પવનો નબળા પડી જાય છે, જેના લીધે દેશમાં વરસાદ સામાન્ય કરતાં ઘણો ઓછો થવાની આશંકા છે. જો વરસાદ ઓછો થશે, તો ખરીફ પાકો જેવા કે ડાંગર, કઠોળ અને તેલીબિયાંના ઉત્પાદનમાં મોટો ઘટાડો નોંધાશે. કૃષિ ઉત્પાદન ઘટવાના કારણે બજારમાં અનાજ અને ખાદ્યપદાર્થોની તંગી સર્જાશે, જેના લીધે સામાન્ય જનતા પર મોંઘવારીનો અસહ્ય બોજ વધશે. આથી, સરકારે અત્યારથી જ પાણીના સંગ્રહ અને ખાદ્ય સુરક્ષા માટે આગોતરા આયોજન તરફ ધ્યાન આપવું અનિવાર્ય બન્યું છે.