આવકવેરા રિટર્ન (ITR) ફાઇલ કરવાની સીઝન શરૂ થઈ ગઈ છે અને શેરબજારના લાખો રોકાણકારો માટે આ સમય મૂંઝવણભર્યો હોઈ શકે છે. ખાસ કરીને એવા રોકાણકારો માટે કે જેમણે નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન કંપનીઓ પાસેથી ડિવિડન્ડ મેળવ્યું છે, બોનસ શેર મેળવ્યા છે અથવા સ્ટોક સ્પ્લિટનો લાભ લીધો છે.
આવકવેરાના નિયમોને સમજ્યા વગર રિટર્ન ફાઇલ કરવું તમારા માટે મુશ્કેલીનું કારણ બની શકે છે, કારણ કે નાની ભૂલ પણ તમને ઇન્કમ ટેક્સ ડિપાર્ટમેન્ટની નોટિસ અપાવી શકે છે.
ડિવિડન્ડ ઇન્કમ: ટેક્સ કેવી રીતે ગણાય છે?
ઘણા રોકાણકારો એવું માને છે કે શેર પર મળતું ડિવિડન્ડ ટેક્સ ફ્રી છે, પરંતુ આ માન્યતા ખોટી છે. આવકવેરા વિભાગ ડિવિડન્ડને ‘અન્ય સ્ત્રોતોમાંથી થતી આવક’ (Income from Other Sources) તરીકે ગણે છે.
ટેક્સ સ્લેબ મુજબ ટેક્સ: ડિવિડન્ડને તમારી સામાન્ય આવકમાં ઉમેરવામાં આવે છે. તેનો અર્થ એ કે જો તમે વધુ ટેક્સ સ્લેબમાં આવતા હોવ, તો તમારે ડિવિડન્ડ પર પણ તેટલો જ ટેક્સ ચૂકવવો પડશે.
TDSનું ધ્યાન રાખો: ઘણી કંપનીઓ ડિવિડન્ડ ચૂકવતી વખતે TDS કાપે છે. તમારે તમારું ફોર્મ 26AS અને AIS (Annual Information Statement) તપાસવું જોઈએ. તમે આ TDSનું ક્રેડિટ મેળવી શકો છો, જે તમારી ટેક્સ જવાબદારી ઘટાડવામાં મદદ કરે છે.
રિપોર્ટિંગ: ડિવિડન્ડની આવકને ITR-1 અથવા ITR-2 માં ‘Income from Other Sources’ વિભાગ હેઠળ દર્શાવવી આવશ્યક છે.
બોનસ શેર અને ટેક્સના નિયમો
જ્યારે કોઈ કંપની બોનસ શેર જાહેર કરે છે, ત્યારે તમારા પોર્ટફોલિયોમાં શેરની સંખ્યા વધી જાય છે, પરંતુ તમારી પાસે કોઈ રોકડ આવતી નથી. આથી, શેર મળતી વખતે તેના પર કોઈ ટેક્સ લાગતો નથી. પરંતુ જ્યારે તમે આ બોનસ શેર વેચો છો, ત્યારે ટેક્સના નિયમો અલગ હોય છે.
શૂન્ય કોસ્ટ ઓફ એક્વિઝિશન: આવકવેરાના નિયમો મુજબ, બોનસ શેરની ખરીદ કિંમત (Cost of Acquisition) ‘શૂન્ય’ ગણવામાં આવે છે. એટલે કે, તમે જ્યારે તેને વેચો, ત્યારે વેચાણમાંથી મળેલી આખી રકમ તમારો ‘કેપિટલ ગેઇન’ ગણાય છે.
હોલ્ડિંગ પિરિયડ: બોનસ શેર માટેનો હોલ્ડિંગ પિરિયડ શેર મળ્યાની તારીખ (Allotment Date) થી ગણવામાં આવે છે, જે તમને લાંબા ગાળાના (Long Term) અથવા ટૂંકા ગાળાના (Short Term) કેપિટલ ગેઇન નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે.
સ્ટોક સ્પ્લિટ: ટેક્સની ગણતરીમાં શું ધ્યાન રાખવું?
સ્ટોક સ્પ્લિટ એ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં શેરના ભાવ અને સંખ્યા બદલાય છે, પરંતુ કંપનીની કુલ વેલ્યુ સમાન રહે છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન પણ કોઈ ટેક્સ લાગતો નથી, કારણ કે અહીં તમારી કુલ સંપત્તિમાં કોઈ વધારો થતો નથી.
ખરીદ કિંમતનું વિભાજન: સ્ટોક સ્પ્લિટ પછી, તમારા મૂળ શેરની ખરીદ કિંમત નવા શેરની સંખ્યા પ્રમાણે પ્રમાણસર (Proportionately) વહેંચાઈ જાય છે.
હોલ્ડિંગ પિરિયડ: સ્ટોક સ્પ્લિટમાં મળેલા શેર માટેનો હોલ્ડિંગ પિરિયડ તમારા મૂળ શેરની ખરીદીની તારીખથી ગણવામાં આવે છે. આ બાબત ટેક્સ પ્લાનિંગમાં ખૂબ જ મહત્વની છે કારણ કે તે તમારા ટેક્સની ગણતરીમાં મોટો તફાવત લાવી શકે છે.
ITR માં કેવી રીતે રિપોર્ટિંગ કરવું?
યોગ્ય રીતે રિટર્ન ફાઇલ કરવા માટે નીચેની બાબતોનું ધ્યાન રાખવું અનિવાર્ય છે:
૧. શેડ્યૂલ CG (Schedule CG): બોનસ શેર કે સ્પ્લિટ શેર વેચવાથી થયેલા નફાને ‘શેડ્યૂલ CG’ માં દર્શાવવો ફરજિયાત છે.
૨. ITR ફોર્મની પસંદગી: જો તમે શેરબજારમાં રોકાણ કરીને નફો કે નુકસાન નોંધાવ્યું હોય, તો તમારે સામાન્ય રીતે ITR-2 ફાઇલ કરવાની જરૂર પડી શકે છે.
૩. કેપિટલ ગેઇનનો પ્રકાર: શેર કેટલા સમય સુધી તમારી પાસે રહ્યા છે (હોલ્ડિંગ પિરિયડ), તે આધારે તમારે તે ‘લોન્ગ ટર્મ કેપિટલ ગેઇન’ (LTCG) છે કે ‘શોર્ટ ટર્મ કેપિટલ ગેઇન’ (STCG) તે નક્કી કરવું પડશે અને તે મુજબ ટેક્સ ચૂકવવો પડશે.