સરકારે દેશભરમાંથી એવા 197 જિલ્લાઓની ઓળખ કરી છે જ્યાં અલ નિનોની સૌથી વધુ નકારાત્મક અસર પડી શકે છે અને આ વિસ્તારો માટે કટોકટી યોજના (Contingency Plan) તૈયાર કરી દેવામાં આવી છે.
ચોમાસાની સ્પીડ સારી, પણ અલ નિનોનો ભય યથાવત
હવામાન વિભાગ (IMD) ની વારંવારની ચેતવણીઓ બાદ સરકાર સંપૂર્ણ એક્શન મોડમાં આવી ગઈ છે. ચોમાસું આ વર્ષે 4 જૂને કેરળ પહોંચ્યા પછી માત્ર 6 દિવસમાં 13 રાજ્યોને આવરી લઈને ખૂબ જ ઝડપથી આગળ વધ્યું છે અને દેશના 30 ટકા ભાગ સુધી પહોંચી ગયું છે. 15 જુલાઈ સુધીમાં તે આખા દેશને કવર કરી લેશે. જોકે, ચિંતાની વાત એ છે કે જુલાઈના અંતમાં અને ઓગસ્ટ-સપ્ટેમ્બરમાં અલ નિનો તેની પૂરેપૂરી તાકાત (લગભગ 90 ટકા સુધી) પકડી શકે છે. આ કારણે ભારતીય હવામાન વિભાગે અંદાજ લગાવ્યો છે કે આ વર્ષે દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસાનો કુલ વરસાદ લાંબા ગાળાની સરેરાશના માત્ર 90 ટકા જેટલો જ રહેશે, જે સામાન્ય કરતાં ઓછો છે. વિશ્વ હવામાન સંસ્થા (WMO) એ પણ ચેતવણી આપી છે કે ઓગસ્ટ સુધીમાં ‘સુપર અલ નિનો’ ની સ્થિતિ સર્જાવાની 80 થી 90 ટકા શક્યતા છે.
કૃષિ મંત્રાલયની તૈયારીઓ
આ ભયાનક પરિસ્થિતિ સામે ખેડૂતોને સુરક્ષા આપવા માટે કૃષિ મંત્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે જણાવ્યું છે કે તેમનું મંત્રાલય સંપૂર્ણ રીતે સજ્જ છે. ‘ખેત બચાવો અભિયાન’ હેઠળ દર અઠવાડિયે ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકો યોજીને પરિસ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવી રહ્યું છે. કટોકટીના સમયમાં ખેડૂતોને મદદ મળી રહે તે માટે જરૂરી બિયારણ અને અન્ય કૃષિ સામગ્રીઓનો પૂરતો સ્ટોક અત્યારથી જ તૈયાર કરી લેવામાં આવ્યો છે જેથી પાકને બચાવી શકાય.
કયા વિસ્તારો પર થશે સૌથી વધુ અસર?
હવામાન નિષ્ણાતોના મતે, આ વખતે ઓગસ્ટ અને સપ્ટેમ્બર મહિનામાં વરસાદમાં થનારો ઘટાડો ખરીફ પાક, ખાસ કરીને ડાંગર (ચોખા) ના વાવેતરને મોટી અસર કરશે. દેશના લગભગ 60 ટકા ખેડૂતો સિંચાઈ માટે સંપૂર્ણપણે ચોમાસાના વરસાદ પર જ નિર્ભર છે, તેથી ઓછો વરસાદ કૃષિ ક્ષેત્ર માટે મોટી કટોકટી ઊભી કરી શકે છે.
મુખ્ય અસરગ્રસ્ત રાજ્યો: આ સંકટની સૌથી વધુ અસર ઉત્તર ભારત, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્રના પશ્ચિમી વિસ્તારો, મધ્ય પ્રદેશ અને છત્તીસગઢ જેવા રાજ્યોમાં જોવા મળશે.
મધ્ય પ્રદેશની સ્થિતિ: એમપીમાં ઇન્દોર, ઉજ્જૈન, રેવા, શહડોલ, ગ્વાલિયર, ચંબલ, જબલપુર, સાગર અને નર્મદાપુરમ જેવા વિસ્તારોમાં સામાન્ય કરતાં ઘણો ઓછો વરસાદ થવાની સંભાવના છે.
અન્ય રાજ્યો: પંજાબ, હરિયાણા અને રાજસ્થાનમાં પણ ઓગસ્ટ-સપ્ટેમ્બર દરમિયાન ચિંતાજનક સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે.
બીજી તરફ, હાલમાં રાજધાની દિલ્હી, નોઈડા અને ગાઝિયાબાદ સહિતના આસપાસના વિસ્તારો ભયંકર ગરમી અને હીટવેવ (લૂ) નો સામનો કરી રહ્યા છે. જો ચોમાસાનો વરસાદ પૂરતો નહીં થાય, તો માત્ર પાકને જ નુકસાન નહીં થાય પરંતુ જળાશયો ખાલી રહેશે અને ભૂગર્ભ જળનું સ્તર પણ નીચે જશે, જેના કારણે આગામી સમયમાં પીવાના પાણીની મોટી સમસ્યા ઊભી થઈ શકે છે. જોકે, સરકાર આ તમામ પડકારોને પહોંચી વળવા અત્યારથી જ પૂરતી તૈયારીઓ કરી રહી છે.