હવે બદલાશે ભણતરની રીત! નવી શિક્ષણ નીતિથી દેશની શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં થયા મોટા ફેરફારો

ભારતની શિક્ષણ વ્યવસ્થાને આધુનિક અને ભવિષ્યની જરૂરિયાતોને અનુરૂપ બનાવવા માટે નવી રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020) લાગુ કરવામાં આવી છે. આ નીતિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વિદ્યાર્થીઓને માત્ર પુસ્તકીયા જ્ઞાન સુધી સીમિત રાખવાનો નથી, પરંતુ તેમનામાં કૌશલ્ય (Skills), સર્જનાત્મક વિચારસરણી અને રોજગારલક્ષી ક્ષમતાઓનો વિકાસ કરવાનો છે.

આ જ કારણ છે કે આ નીતિમાં શાળાકીય શિક્ષણ, ઉચ્ચ શિક્ષણ અને શિક્ષકોની તાલીમ સાથે જોડાયેલા કેટલાક મહત્વપૂર્ણ અને ક્રાંતિકારી ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે.

 

જો તમે એક વિદ્યાર્થી, વાલી કે શિક્ષક છો, તો શિક્ષણ પ્રણાલીમાં આવી રહેલા આ મોટા બદલાવોને વિગતવાર સમજવા તમારા માટે ખૂબ જ જરૂરી છે.

શિક્ષણનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય શું છે?

 

નવી શિક્ષણ નીતિનો મુખ્ય ફોકસ વિદ્યાર્થીઓના સર્વાંગી (Overall) વિકાસ પર છે. અત્યાર સુધી આપણી શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં માત્ર ગોખણપટ્ટી અને પરીક્ષામાં સારા ગુણ લાવવા પર જ વધુ ભાર મૂકવામાં આવતો હતો. પરંતુ હવે ભણતરનો હેતુ માત્ર માર્કશીટ સુધારવાનો નથી, પરંતુ બાળકોમાં તાર્કિક વિચારસરણી, વિશ્લેષણ કરવાની ક્ષમતા અને નવી વસ્તુઓ શીખવાની જિજ્ઞાસા વિકસાવવાનો છે. આ નીતિ દ્વારા શિક્ષણને રોજગાર અને વાસ્તવિક જીવનની જરૂરિયાતો સાથે જોડવાનો એક સરાહનીય પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.

 

શું છે આ નવો 5+3+3+4 મોડલ?

 

નવી શિક્ષણ નીતિમાં વર્ષોથી ચાલતા જૂના ’10+2′ ફોર્મેટને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરીને તેના સ્થાને નવું 5+3+3+4 શિક્ષણ માળખું લાગુ કરવામાં આવ્યું છે. આ મોડલ બાળકની ઉંમર અને તેની શીખવાની માનસિક ક્ષમતાને ધ્યાનમાં રાખીને વૈજ્ઞાનિક રીતે તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. તેને ચાર ભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યું છે:

 

ફાઉન્ડેશન સ્ટેજ (5 વર્ષ): આમાં શરૂઆતના 3 વર્ષ આંગણવાડી કે પ્લે-સ્કૂલના રહેશે અને બાકીના 2 વર્ષ ધોરણ 1 અને 2 ના રહેશે. આ સ્ટેજમાં બાળકો પર ભણતરનો બોજ નહીં હોય, તેઓ રમતગમત અને પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા પાયાનું જ્ઞાન મેળવશે.

 

પ્રિપેરેટરી સ્ટેજ (3 વર્ષ): આ સ્ટેજમાં ધોરણ 3 થી 5 નો સમાવેશ થાય છે. અહીંથી બાળકોને ભવિષ્યના શિક્ષણ માટે તૈયાર કરવામાં આવશે અને ગણિત, વિજ્ઞાન તેમજ કળા જેવા વિષયોનો પ્રાથમિક પરિચય કરાવવામાં આવશે.

 

મિડલ સ્ટેજ (3 વર્ષ): આમાં ધોરણ 6 થી 8 ના વિદ્યાર્થીઓ આવશે. આ સ્ટેજથી જ બાળકોને ચોક્કસ વિષયોનું ઊંડાણપૂર્વકનું જ્ઞાન આપવાની શરૂઆત થશે અને કોડિંગ જેવી વસ્તુઓ પણ શીખવવામાં આવશે.

 

સેકન્ડરી સ્ટેજ (4 વર્ષ): આમાં ધોરણ 9 થી 12 નો સમાવેશ થાય છે. આ સ્ટેજમાં વિદ્યાર્થીઓને વિષયોનું વિશ્લેષણ કરવાની ક્ષમતા વધારવા અને તેમના કરિયરના લક્ષ્‍યો નક્કી કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવશે.

ગોખણપટ્ટીના બદલે સમજણ પર ભાર

 

નવી નીતિમાં વિદ્યાર્થીઓને માત્ર પુસ્તકો ગોખવા માટે દબાણ કરવામાં નહીં આવે. હવે ભણાવવાની પદ્ધતિ એવી હશે જેમાં બાળકો વિષયના મૂળ કન્સેપ્ટને સમજે, વર્ગખંડમાં પ્રશ્નો પૂછે અને પોતાના જ્ઞાનનો ઉપયોગ વાસ્તવિક જીવનમાં કરી શકે. આ પ્રાયોગિક ભણતર (Practical Learning) થી તેમની વિચારવાની અને મુશ્કેલ સમસ્યાઓ ઉકેલવાની (Problem Solving Skills) ક્ષમતા ઘણી બહેતર બનશે.

 

વિષયો પસંદ કરવામાં મળશે સંપૂર્ણ આઝાદી

 

અત્યાર સુધી ધોરણ 10 પછી વિદ્યાર્થીઓ પાસે લિમિટેડ ઓપ્શન હતા-સાયન્સ, કોમર્સ અથવા આર્ટસ. જો કોઈ સાયન્સનો વિદ્યાર્થી હોય તો તે ઈચ્છવા છતાં ઇતિહાસ કે સંગીત ભણી શકતો નહોતો. પરંતુ હવે આ દીવાલો સંપૂર્ણપણે પાડી દેવામાં આવી છે. વિદ્યાર્થીઓ પોતાની રુચિ અનુસાર અલગ-અલગ પ્રવાહના વિષયોનું મિશ્રણ પસંદ કરી શકશે. ઉદાહરણ તરીકે, હવે ફિઝિક્સ કે કેમિસ્ટ્રી ભણતો વિદ્યાર્થી પોતાની પસંદગી મુજબ એકાઉન્ટ્સ કે પોલિટિકલ સાયન્સ પણ રાખી શકશે. આનાથી વિદ્યાર્થીઓને પોતાના કરિયરની દિશા નક્કી કરવામાં વધુ અનુકૂળતા રહેશે.

 

ધોરણ 6થી જ શરૂ થશે સ્કીલ એજ્યુકેશન (કૌશલ્ય આધારિત શિક્ષણ)

 

આ નવી શિક્ષણ નીતિનો સૌથી મોટો અને પ્રશંસનીય બદલાવ છે. ધોરણ 6 થી જ વિદ્યાર્થીઓને સ્કીલ બેઝ્ડ શિક્ષણ આપવામાં આવશે. જેમાં કારપેન્ટ્રી, મેટલ વર્ક, ગાર્ડનિંગ, પોટરી (માટીકામ) કે ટેકનિકલ કૌશલ્યો જેવા વ્યવહારિક કાર્યો શીખવવામાં આવશે. આ સાથે જ વિદ્યાર્થીઓને સ્થાનિક સ્તરે ઇન્ટર્નશિપ કરવાની તક પણ મળશે, જેથી તેઓ અભ્યાસની સાથે-સાથે રોજગારલક્ષી અને વ્યાવસાયિક કૌશલ્યોનું જ્ઞાન મેળવી આત્મનિર્ભર બની શકે.

શિક્ષકો માટે પણ બદલાશે નિયમો: B.Ed ના નવા કાયદા

 

શિક્ષણનું સ્તર સુધારવા માટે શિક્ષકોની ગુણવત્તા સુધારવી પણ એટલી જ જરૂરી છે. આ જ કારણ છે કે શિક્ષકોની તાલીમ (Teacher Training) ને લઈને પણ કડક પગલાં લેવામાં આવ્યા છે:

 

ભવિષ્યમાં શિક્ષક બનવા માટે 4 વર્ષનો ઇન્ટિગ્રેટેડ B.Ed પ્રોગ્રામ ફરજિયાત કરવામાં આવી રહ્યો છે. આ કોર્સ ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત અને આધુનિક શિક્ષણ પદ્ધતિઓથી સજ્જ હશે.

 

શિક્ષકો માટે પણ નિયમિત ધોરણે ક્ષમતા વિકાસ કાર્યક્રમો (Continuous Professional Development) યોજાશે, જેથી તેઓ નવી ટેકનોલોજી અને ભણાવવાની નવી રીતોથી હંમેશા અપડેટ રહી શકે.

 

નવી શિક્ષણ નીતિ 2020 એ ભારતના યુવા ધનને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધા કરવા સક્ષમ બનાવવાનો એક મજબૂત પાયો છે. આ નીતિ જો સાચી રીતે જમીની સ્તરે લાગુ કરવામાં આવે, તો તે દિવસ દૂર નથી જ્યારે ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ માત્ર ડિગ્રી મેળવવા માટે નહીં, પરંતુ કંઈક નવું સર્જન કરવા અને વિશ્વને નવી દિશા આપવા માટે ભણશે. આ બદલાવ થોડો સમય જરૂર માંગશે, પરંતુ તે દેશના ઉજ્જવળ ભવિષ્ય માટે અત્યંત જરૂરી છે.