દેશના અનેક રાજ્યોમાં છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી ચોમાસાની ગતિ ધીમી પડતાં ખેડૂતો સહિત સામાન્ય લોકો વરસાદની રાહ જોઈ રહ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં હવામાન સાથે જોડાયેલા એક મહત્વપૂર્ણ વૈશ્વિક ઘટનાક્રમે ફરી એકવાર આશા જગાવી છે. બંગાળની ખાડીથી લઈને મધ્ય પ્રશાંત મહાસાગર સુધી અંદાજે 7,000થી 10,000 કિલોમીટર લાંબો ઇન્ટરટ્રોપિકલ કન્વર્જન્સ ઝોન (ITCZ) સક્રિય બન્યો છે.આ વિશાળ વાદળોના પટ્ટામાં અનેક ટ્રોપિકલ સિસ્ટમ વિકસતી હોવાનું હવામાન નિષ્ણાતો જણાવી રહ્યા છે. જો આ સિસ્ટમો આગામી દિવસોમાં પશ્ચિમ તરફ આગળ વધીને બંગાળની ખાડી સુધી પહોંચે, તો ભારતના અનેક ભાગોમાં ફરીથી ચોમાસું સક્રિય બની શકે છે. વિવિધ હવામાન મોડલ્સ મુજબ 20થી 30 જુલાઈ દરમિયાન દેશના પૂર્વ, મધ્ય અને ઉત્તર ભાગોમાં સારા વરસાદની સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. જોકે, આ આગાહી હાલ ઉપલબ્ધ હવામાન મોડલ્સ પર આધારિત છે અને સિસ્ટમોની તીવ્રતા મુજબ તેમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
શું છે ITCZ અને તે કેમ મહત્વનો છે?
ઇન્ટરટ્રોપિકલ કન્વર્જન્સ ઝોન (ITCZ) પૃથ્વીની વિષુવવૃત્ત નજીકનો એવો વિસ્તાર છે, જ્યાં ઉત્તર અને દક્ષિણ ગોળાર્ધમાંથી આવતી ટ્રેડ વિન્ડ્સ એકબીજા સાથે મળે છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન ગરમ અને ભેજયુક્ત હવા ઉપર ઊઠે છે, જેના કારણે મોટા પ્રમાણમાં વાદળો રચાય છે અને ભારે વરસાદની પરિસ્થિતિ સર્જાય છે. સામાન્ય રીતે ચોમાસા દરમિયાન ITCZ ભારત તરફ ખસે છે અને દક્ષિણ-પશ્ચિમ ચોમાસાને મજબૂતી આપે છે. જોકે આ વર્ષે આ પટ્ટો સામાન્ય કરતાં વધુ પૂર્વ તરફ સક્રિય હોવાથી દેશના કેટલાક વિસ્તારોમાં વરસાદની ગતિ પર અસર જોવા મળી છે.
બંગાળની ખાડી તરફ વધી રહ્યા છે ટ્રોપિકલ સિસ્ટમ
હવામાન નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ હાલમાં ITCZમાં અનેક ટ્રોપિકલ સિસ્ટમ અને લો-પ્રેશર વેવ્સ સક્રિય છે, જે ધીમે-ધીમે પશ્ચિમ અને ઉત્તર-પશ્ચિમ દિશામાં આગળ વધી રહી છે. જો આમાંથી કોઈ મજબૂત સિસ્ટમ બંગાળની ખાડીમાં પ્રવેશે, તો તે ચોમાસાની ટ્રફ લાઇનને વધુ સક્રિય બનાવી શકે છે. તેના પરિણામે ભારતના અનેક રાજ્યોમાં વરસાદનું પ્રમાણ ફરી વધી શકે છે.વિવિધ આંતરરાષ્ટ્રીય હવામાન મોડલ્સ અને પ્રારંભિક અનુમાન મુજબ જુલાઈના અંતિમ સપ્તાહ દરમિયાન ચોમાસું ફરી સક્રિય બનવાની સંભાવના છે. ખાસ કરીને બિહાર, ઝારખંડ, પૂર્વ ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ, રાજસ્થાન સહિતના વિસ્તારોમાં સારા વરસાદની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. જોકે હવામાન વિભાગે હજુ સુધી ચોક્કસ વિસ્તારવાર આગાહી જાહેર કરી નથી, તેથી આગામી અપડેટ્સ પર નજર રાખવાની સલાહ આપવામાં આવી રહી છે.
ભારે વરસાદ અને ચક્રવાતનું જોખમ પણ નકારી શકાય નહીં
નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો ટ્રોપિકલ સિસ્ટમ વધુ મજબૂત બને તો કેટલાક વિસ્તારોમાં ભારે વરસાદ ઉપરાંત ચક્રવાત જેવી પરિસ્થિતિ પણ સર્જાઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં પૂર, જળબંબાકાર અને અન્ય કુદરતી આફતોનું જોખમ વધી શકે છે. ખાસ કરીને બંગાળની ખાડીમાં માછીમારોને સાવચેત રહેવાની સલાહ આપવામાં આવી રહી છે, કારણ કે સમુદ્રમાં ઊંચા મોજાં અને ખરાબ હવામાનની શક્યતા ઊભી થઈ શકે છે.
ખેડૂતો માટે રાહત કે પડકાર?
જો આગામી દિવસોમાં ચોમાસું ફરી સક્રિય બને તો વરસાદની અછતનો સામનો કરી રહેલા ખેડૂતોને મોટો ફાયદો થઈ શકે છે. જ્યાં વાવણી અને રોપણીનું કામ વરસાદના અભાવે પ્રભાવિત થયું છે ત્યાં ખેતીને નવી ગતિ મળી શકે છે. પરંતુ, બીજી તરફ અચાનક ભારે વરસાદથી નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં પાણી ભરાવાની તેમજ ઉભા પાકને નુકસાન થવાની શક્યતા પણ રહે છે. તેથી ખેડૂતોને હવામાન વિભાગની સત્તાવાર આગાહીઓ પર સતત નજર રાખવાની સલાહ આપવામાં આવી રહી છે.નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આબોહવા પરિવર્તનના કારણે ITCZનું વર્તન પણ બદલાતું જોવા મળી રહ્યું છે. ક્યારેક આ પટ્ટો સામાન્ય કરતાં વધુ ઉત્તર તરફ તો ક્યારેક વધુ દક્ષિણ તરફ ખસી જાય છે, જેના કારણે ક્યાંક દુષ્કાળ અને ક્યાંક અતિવૃષ્ટિ જેવી પરિસ્થિતિ સર્જાય છે. હાલ માટે તમામની નજર આગામી દિવસોમાં ITCZની ગતિ અને બંગાળની ખાડીમાં વિકસતી ટ્રોપિકલ સિસ્ટમ પર ટકેલી છે. જો આ સિસ્ટમો અનુકૂળ દિશામાં આગળ વધે તો જુલાઈના અંતિમ સપ્તાહમાં ભારતના મોટા ભાગમાં ફરીથી સારા વરસાદની શરૂઆત થઈ શકે છે.