વારંવાર બાથરૂમ જવાની સમસ્યા રોકવા માટે શું કરવું?
જો તમે દર રાત્રે વારંવાર પેશાબ કરવા માટે જાગી જાઓ છો અને સવારે ઉઠતી વખતે ભારે થાક કે સુસ્તી અનુભવો છો, તો તમે એકલા નથી. વૈશ્વિક સ્તરે લાખો લોકો આ સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યા છે. તબીબી ભાષામાં રાત્રે વારંવાર પેશાબ થવાની આ સ્થિતિને ‘નોક્ટુરિયા’ (Nocturia) કહેવાય છે.
સામાન્ય રીતે એક સ્વસ્થ મૂત્રાશયને ૨૪ કલાકના સમયગાળામાં દર ત્રણથી ચાર કલાકે, એટલે કે દિવસમાં આશરે ૪ થી ૭ વખત ખાલી કરવાની જરૂર પડે છે.પરંતુ ઘણા લોકો રાત્રે ઊંઘતી વખતે માનસિક કે શારીરિક ટ્રિગર્સના કારણે વારંવાર પેશાબની તાકીદ અનુભવે છે. આરોગ્ય નિષ્ણાતોના મતે, કેટલીક દિનચર્યામાં સતત ફેરફાર અને મૂત્રાશયને રી-ટ્રેન કરવાની તકનીકોથી આ સમસ્યામાં મોટો રાહત મેળવી શકાય છે.
૧. પ્રવાહી અને મૂત્રાશયને ઉત્તેજિત કરતા પદાર્થો પર નિયંત્રણ
રાત્રિ દરમિયાન મૂત્રાશય શાંત રહે તે માટે સૌથી મહત્વનો નિયમ પ્રવાહીના સેવનનો સમય છે. ડોક્ટરોની સલાહ મુજબ, તમારે રાત્રે સોવાના ઓછામાં ઓછા ૨ કલાક પહેલાં કોઈપણ પ્રકારનું પ્રવાહી પીવાનું બંધ કરી દેવું જોઈએ.
દિવસ દરમિયાન પૂરતા પ્રમાણમાં (આશરે ૧.૫ થી ૨ લિટર) પાણી પીવું શરીર માટે ખૂબ જરૂરી છે, પરંતુ સાંજના સમયે મૂત્રાશયને ઉત્તેજિત કરતાં પદાર્થોથી દૂર રહેવું જોઈએ. આવા પદાર્થોમાં મુખ્યત્વે સમાવેશ થાય છે:
કેફીન અને આલ્કોહોલ: ચા, કોફી અને દારૂનું સેવન મૂત્રાશયને ઝડપથી ભરી દે છે.
કાર્બોનેટેડ અને ઓછી ખાંડવાળા ડ્રિંક્સ: ફિઝી ડ્રિંક્સ અને આર્ટિફિશિયલ સ્વીટનર મૂત્રાશયમાં બળતરા ઉત્પન્ન કરી શકે છે.
એસિડિક અને મસાલેદાર ખોરાક: સાઇટ્રસ ફળો (જેમ કે નારંગી, મોસંબીનો રસ) અને વધુ પડતું તીખું-મસાલેદાર ખાવાનું રાત્રે પેશાબનું ઉત્તેજન વધારે છે.
૨. પગ ઊંચા રાખવા અથવા કમ્પ્રેશન મોજાંનો ઉપયોગ
જે લોકોને દિવસના અંતે પગ અથવા ઘૂંટીમાં સોજો (જેને મેડિકલ ભાષામાં ‘એડીમા’ કહે છે) રહેતો હોય, તેમના માટે નોક્ટુરિયા થવાની શક્યતા વધી જાય છે. દિવસ દરમિયાન ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે શરીરનું વધારાનું પ્રવાહી પગમાં જમા થાય છે. જ્યારે તમે રાત્રે પથારીમાં સીધા સુઓ છો, ત્યારે આ પ્રવાહી લોહીના પ્રવાહમાં પાછું શોષાય છે અને કિડની દ્વારા રાત્રે વધુ પેશાબ બને છે.
આ સમસ્યામાંથી બચવા માટે સાંજના સમયે નીચે મુજબના બે સરળ ઉપાયો કરવા જોઈએ:
પગ ઊંચા રાખવા: સાંજના સમયે ૧ થી ૨ કલાક માટે પગને હૃદયના સ્તરથી થોડા ઊંચા રાખીને બેસો અથવા સુઓ. આનાથી સક્ષમ રીતે પ્રવાહી પ્રોસેસ થઈ જશે અને સુતા પહેલાં જ વધારાનો પેશાબ નીકળી જશે.
કમ્પ્રેશન સ્ટોકિંગ્સ: દિવસ દરમિયાન કમ્પ્રેશન મોજાં પહેરવાથી પગમાં પ્રવાહી જમા થતું અટકે છે, જેનાથી રાત્રે પેશાબનું ઉત્પાદન ઘટે છે.
સવારે તાજગી અને સ્ફૂર્તિ સાથે જાગવાનું વિજ્ઞાન
યુનિવર્સિટી ઓફ કેલિફોર્નિયા (UC Berkeley) ના સંશોધકો દ્વારા કરવામાં આવેલા તાજેતરના અભ્યાસ અનુસાર, સવારે ઉઠતી વખતે અનુભવાતી આળસ કે સુસ્તી માત્ર ઊંઘના કલાકો પર નહીં, પરંતુ તમારી દિનચર્યા પર નિર્ભર કરે છે. સંશોધકોએ સવારે સંપૂર્ણ સતર્ક અને ઉર્જાવાન રહેવા માટે ત્રણ મુખ્ય બાબતો જણાવી છે:
પૂરતી અને નિયમિત ઊંઘ: રોજિંદા સમય કરતાં થોડી વધુ કે શાંત ઊંઘ લેવાથી સવારે મગજ ઝડપથી કાર્યરત થાય છે.
અગાઉના દિવસે વ્યાયામ: જે દિવસે તમે શારીરિક કસરત કે વોકિંગ કરો છો, તેના પછીની સવારે મૂડ વધુ સારો રહે છે અને જાગૃતતા વધે છે.
ઓછી ખાંડવાળો નાસ્તો: સવારે પ્રોટીન અને જટિલ કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ (Complex Carbs) ધરાવતો નાસ્તો કરવો જોઈએ, જેમાં સાદી ખાંડ ન હોય. આનાથી શરીરમાં ગ્લુકોઝનું સ્તર જળવાઈ રહે છે અને સવારે આળસ આવતી નથી.
આમ, રાત્રે પ્રવાહીનું નિયંત્રણ અને દિવસ દરમિયાન યોગ્ય આહાર તથા કસરત અપનાવીને તમે મૂત્રાશય અને મગજ બંનેને ઉત્તમ આરામ આપી શકો છો.