સમીકરણોઅમેરિકા અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચે થયેલો 30 વર્ષનો ઐતિહાસિક સિવિલ ન્યુક્લિયર કરાર માત્ર ઊર્જા ક્ષેત્રનો કરાર નથી, પરંતુ પશ્ચિમ એશિયાની ભૂરાજનીતિમાં મોટો ફેરફાર લાવી શકે એવો વ્યૂહાત્મક નિર્ણય માનવામાં આવી રહ્યો છે. આ કરારથી સાઉદી અરેબિયાને અમેરિકાની ટેક્નોલોજી અને દેખરેખ હેઠળ પોતાનો પરમાણુ ઊર્જા કાર્યક્રમ વિકસાવવાનો માર્ગ ખુલશે.વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે આ પગલું એક તરફ સાઉદીને ચીનના વધતા પ્રભાવથી દૂર રાખવાનો અમેરિકાનો પ્રયાસ છે, તો બીજી તરફ મધ્યપૂર્વમાં શક્તિનું સંતુલન પણ બદલાઈ શકે છે.
પાકિસ્તાન માટે કેમ માનવામાં આવી રહ્યો છે મોટો ફટકો?
દાયકાઓથી પાકિસ્તાન પોતાને વિશ્વનું એકમાત્ર પરમાણુ હથિયાર ધરાવતું મુસ્લિમ દેશ તરીકે રજૂ કરતું આવ્યું છે. આ ઓળખના આધારે પાકિસ્તાને સાઉદી અરેબિયા સહિત કેટલાક ગલ્ફ દેશો સાથે નજીકના વ્યૂહાત્મક સંબંધો જાળવ્યા હતા.
સાઉદી અરેબિયાએ વર્ષો દરમિયાન પાકિસ્તાનના પરમાણુ કાર્યક્રમમાં રોકાણ પણ કર્યું હોવાનું અનેક આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલોમાં ચર્ચાતું રહ્યું છે. માનવામાં આવે છે કે જરૂર પડ્યે પાકિસ્તાન સાઉદીને સુરક્ષા સહયોગ આપી શકે તેવી ધારણા પણ લાંબા સમયથી વ્યક્ત થતી રહી છે.
પરંતુ જો સાઉદી પોતાનો સ્વતંત્ર પરમાણુ ઊર્જા માળખો ઉભો કરશે, તો પાકિસ્તાન પર તેની નિર્ભરતા નોંધપાત્ર રીતે ઘટી શકે છે.
આ કરારમાં શું છે ખાસ?
આ કરાર હેઠળ સાઉદી અરેબિયા પોતાની વધતી વીજળીની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે પરમાણુ ઊર્જાનો ઉપયોગ કરી શકશે. તેનાથી દેશ વધુ પ્રમાણમાં કાચા તેલની નિકાસ કરી શકશે.
અમેરિકાની અગ્રણી કંપનીઓ સાઉદીમાં ન્યુક્લિયર રિએક્ટર અને જરૂરી ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઉભું કરવામાં સહયોગ આપશે. સૌથી મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો એ છે કે સાઉદીમાં યુરેનિયમ એનરિચમેન્ટ (સંવર્ધન) માટે મર્યાદિત છૂટ આપવાની સંભાવના ચર્ચામાં છે. જોકે આ પ્રક્રિયા અમેરિકી શરતો અને આંતરરાષ્ટ્રીય દેખરેખ હેઠળ રહેશે.
IAEAની દેખરેખ રહેશે મહત્વપૂર્ણ
વિશ્લેષકોના મતે જો સાઉદીનો સમગ્ર કાર્યક્રમ આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ ઊર્જા એજન્સી (IAEA)ની દેખરેખ હેઠળ રહેશે, તો કોઈપણ ગુપ્ત પરમાણુ સહયોગ અથવા બિનઅધિકૃત પ્રવૃત્તિ માટે જગ્યા ખૂબ જ ઓછી રહેશે.
આ પરિસ્થિતિમાં પાકિસ્તાનની પરંપરાગત “ન્યુક્લિયર સુરક્ષા ભાગીદાર” તરીકેની ભૂમિકા નબળી પડી શકે છે.ભારત સાથે વધતી નજીકતા પણ એક કારણ
તાજેતરના વર્ષોમાં સાઉદી અરેબિયાએ ભારત સાથે વેપાર, રોકાણ અને વ્યૂહાત્મક સંબંધોમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે. ભારત-મિડલ ઈસ્ટ-યુરોપ આર્થિક કોરિડોર (IMEC) જેવા પ્રોજેક્ટમાં સાઉદીની ભાગીદારી પણ આ દિશામાં મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે.
તેના કારણે સાઉદીનું વ્યૂહાત્મક સંતુલન હવે માત્ર પાકિસ્તાન પર કેન્દ્રિત રહ્યું નથી.
શું પાકિસ્તાનને આર્થિક અસર પણ થઈ શકે?
પાકિસ્તાનને વર્ષોથી સાઉદી અરેબિયા અને અન્ય ગલ્ફ દેશો પાસેથી નાણાકીય સહાય અને આર્થિક પેકેજ મળતા રહ્યા છે. કેટલાક નિષ્ણાતો માને છે કે જો સાઉદી પોતાના પરમાણુ અને સુરક્ષા ક્ષેત્રમાં વધુ આત્મનિર્ભર બનશે, તો ભવિષ્યમાં પાકિસ્તાનની વ્યૂહાત્મક ઉપયોગિતા ઘટી શકે છે. જોકે આર્થિક સહાયમાં કેટલો ફેરફાર થશે તે અનેક રાજકીય અને આર્થિક પરિબળો પર નિર્ભર રહેશે.
2030 સુધી પશ્ચિમ એશિયાનું ચિત્ર બદલાઈ શકે
જો આ કરાર આયોજન મુજબ આગળ વધે, તો આગામી દાયકામાં પશ્ચિમ એશિયામાં ત્રણ મુખ્ય પરમાણુ ક્ષમતા ધરાવતા દેશોની ચર્ચા વધુ તેજ બની શકે છે-
• ઇઝરાયલ, જેની પરમાણુ ક્ષમતા અંગે લાંબા સમયથી ચર્ચા છે. • ઇરાન, જેનો પરમાણુ કાર્યક્રમ હજુ પણ વૈશ્વિક રાજકારણનું કેન્દ્ર છે. • સાઉદી અરેબિયા, જે અમેરિકી ટેક્નોલોજી આધારિત સિવિલ પરમાણુ માળખું વિકસાવશે.
આ સ્થિતિ માત્ર પાકિસ્તાન માટે જ નહીં, પરંતુ ચીન અને રશિયા જેવા દેશો માટે પણ નવી વ્યૂહાત્મક પડકારો ઊભા કરી શકે છે.