બેંકમાંથી હવે નહીં મળે નકલી નોટ: RBI એ બેંકોને આપ્યા સખત આદેશ, ચકાસણી માટે બદલાયા નિયમો
જો તમે પણ બેંકના કેશ કાઉન્ટર કે એટીએમ (ATM) માંથી રોકડ રકમ ઉપાડો છો, તો તમારા માટે એક અત્યંત રાહતજનક સમાચાર સામે આવ્યા છે. હવે બેંકોમાંથી ગ્રાહકોના હાથમાં બનાવટી કે નકલી નોટો (Fake Currency Notes) આવવાની શક્યતા નહિવત થઈ જશે.ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ આ બાબતે દેશની તમામ બેંકોને અત્યંત સખત નિર્દેશો જાહેર કર્યા છે. આરબીઆઈએ સ્પષ્ટ આદેશ આપ્યો છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ (International Border) ને અડીને આવેલા દેશના તમામ જિલ્લાઓની બેંક શાખાઓમાં નોટોની ચકાસણી કરતી ખાસ મશીનો (Note Sorting & Verification Machines) ફરજિયાતપણે લગાડવામાં આવે, જેથી સરહદ પારથી આવતી નકલી નોટોને સિસ્ટમમાં ઘૂસતા જ રોકી શકાય.
દેશમાં નકલી નોટોનો પડકાર અને ભૂતકાળના પગલાં
ભારતીય અર્થતંત્રમાં નકલી નોટોનું દૂષણ લાંબા સમયથી એક મોટો આર્થિક અને સુરક્ષા સંબંધિત ચિંતાનો વિષય રહ્યો છે. આ ગેરકાયદે પ્રવૃત્તિઓ પર લગામ કસવા માટે જ વર્ષ ૨૦૧૬માં ઐતિહાસિક નોટબંધી (Demonetisation) કરવામાં આવી હતી, જેમાં ૫૦૦ અને ૧,૦૦૦ રૂપિયાની જૂની નોટો ચલણમાંથી બહાર ફેંકી દેવાઈ હતી.
ત્યારબાદ ૨,૦૦૦ રૂપિયાની નવી નોટ ચલણમાં મૂકવામાં આવી હતી, પરંતુ તેને પણ પાછળથી ધીમે-ધીમે નાણાકીય સિસ્ટમમાંથી પાછી ખેંચી લેવામાં આવી. આ તમામ કડક પગલાં છતાં પણ સરહદ પારથી નકલી નોટોનું રેકેટ સંપૂર્ણપણે ઠપ્પ થઈ શક્યું નહોતું. આ જ કારણે હવે આરબીઆઈએ વધુ કડક અભિગમ અપનાવવાનું નક્કી કર્યું છે.
હવે બેંકમાં આવતી દરેક નોટની થશે ટેક્નોલોજીથી તપાસ
આરબીઆઈના આંતરિક નિરીક્ષણમાં એ વાત સામે આવી હતી કે કેટલીક બેંક શાખાઓ નકલી નોટો પકડવા માટે નિર્ધારિત માનકોનું પૂરેપૂરું પાલન કરી રહી નહોતી. આ બેદરકારીને ગંભીરતાથી લેતાં કેન્દ્રીય બેંકે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હવે બેંકમાં ડિપોઝિટ થતી કે આવતી દરેક નોટની ચકાસણી અત્યાધુનિક મશીનો દ્વારા કરવી ફરજિયાત રહેશે.
આ ઉપરાંત, આદેશ મુજબ:
આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદો નજીકની તમામ શાખાઓમાં હાઇ-ટેક નોટ કાઉન્ટિંગ અને ડિટેક્શન મશીનો મુકાશે.
એપ્રિલમાં જાહેર કરાયેલા નવા સરકારી નિયમો અનુસાર બેંકોએ નકલી નોટોની ઓળખ અને રિપોર્ટિંગ પ્રક્રિયાનું સખત પાલન કરવું પડશે.
બેંકના કેશ કાઉન્ટર પર બેસતા તમામ સ્ટાફને સાચી નોટોની ખાસિયતો અને વોટરમાર્કની યોગ્ય તાલીમ (Training) આપવામાં આવશે.
નકલી નોટ મળશે તો શું થશે? જાણો આરબીઆઈનો નિયમ
ઘણીવાર ગ્રાહકોના મનમાં પ્રશ્ન હોય છે કે જો બેંકમાં જમા કરાવતી વખતે કોઈ નકલી નોટ ઝડપાય તો તેનું શું થાય? આરબીઆઈએ આ અંગેના નિયમો વધુ સ્પષ્ટ કર્યા છે:
૧. તરત જ જપ્તી: જો કોઈ નોટ તપાસ દરમિયાન નકલી માલૂમ પડે, તો બેંક તેને તરત જ જપ્ત (Seize) કરી લેશે.
૨. પરત નહીં મળે: જપ્ત કરાયેલી નકલી નોટ ગ્રાહકને કોઈ પણ સંજોગોમાં પરત આપવામાં આવશે નહીં કે તેના બદલામાં સાચી નોટ આપવામાં આવશે નહીં.
૩. નષ્ટ કરવાની મનાઈ: બેંક પોતે પણ તે નોટને પોતાની મેળે નષ્ટ (Destroy) કરી શકશે નહીં.
૪. સરકારી એજન્સીઓને રિપોર્ટિંગ: ચોક્કસ નિયમો અનુસાર બેંકે આવી દરેક નકલી નોટનો રેકોર્ડ રાખીને સંબંધિત સરકારી તપાસ એજન્સીઓ અને પોલીસને તેની જાણ કરવી પડશે.
સરહદી વિસ્તારોમાં બેંકિંગ સુરક્ષા થશે વધુ મજબૂત
આરબીઆઈએ તમામ બેંકોને પોતાની વર્તમાન સુરક્ષા વ્યવસ્થા અને ટેક્નોલોજી ઓડિટ કરવાની સૂચના આપી છે. ખાસ કરીને પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ, નેપાળ અને મ્યાનમારની સરહદોને અડીને આવેલા જિલ્લાઓમાં બેંકોને વધુ એલર્ટ રહેવા જણાવાયું છે.