મોદી સરકારે સંસદને જાણકારી આપી કે ભારતીય અર્થવ્યવસ્થા વિશ્વમાં ચોથા સ્થાન પરથી સરકીને છઠ્ઠા સ્થાને પહોંચી ગઈ છે. ભારતનું કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન (GDP) 3.92 ટ્રિલિયન અમેરિકન ડૉલર સુધી પહોંચી ગયું છે. આ માહિતી નાણાં રાજ્યમંત્રી પંકજ ચૌધરીએ મંગળવારે રાજ્યસભામાં આપી હતી.
India GDP: ભારતીય અર્થવ્યવસ્થા ચોથા ક્રમ પરથી સરકીને છઠ્ઠા સ્થાને કેવી રીતે પહોંચી? મોટા મોટા દાવાઓનું શું થયું?
India GDP: ભારતીય અર્થવ્યવસ્થા ચોથા ક્રમ પરથી સરકીને છઠ્ઠા સ્થાને કેવી રીતે પહોંચી? મોટા મોટા દાવાઓનું શું થયું?
India GDP: ભારતીય અર્થવ્યવસ્થા ચોથા ક્રમ પરથી સરકીને છઠ્ઠા સ્થાને કેવી રીતે પહોંચી? મોટા મોટા દાવાઓનું શું થયું?
India GDP: ભારતીય અર્થવ્યવસ્થા હવે વિશ્વમાં છઠ્ઠા સ્થાને, જાણો GDP રેન્કિંગ પાછળના મુખ્ય કારણો
India GDP: મોદી સરકારે સંસદને જાણકારી આપી કે ભારતીય અર્થવ્યવસ્થા વિશ્વમાં ચોથા સ્થાન પરથી સરકીને છઠ્ઠા સ્થાને પહોંચી ગઈ છે. ભારતનું કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન (GDP) 3.92 ટ્રિલિયન અમેરિકન ડૉલર સુધી પહોંચી ગયું છે. આ માહિતી નાણાં રાજ્યમંત્રી પંકજ ચૌધરીએ મંગળવારે રાજ્યસભામાં આપી હતી.
ચૌધરીએ ઇન્ટરનેશનલ મોનેટરી ફંડ (IMF)ના એપ્રિલ 2026ના વર્લ્ડ ઇકોનોમિક આઉટલુકનો ઉલ્લેખ કરતાં જણાવ્યું કે 2025-2026માં ભારતનું GDP 3.92 ટ્રિલિયન અમેરિકન ડૉલર સુધી પહોંચ્યું છે. IMFની રેન્કિંગ અમેરિકન ડૉલરના આધારે કરવામાં આવી છે. જોકે વચ્ચે એવી ખબર આવી હતી કે UK અને જાપાનને પાછળ રાખીને ભારત વિશ્વની ચોથી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બની ગયું છે.
ભારત હવે 2025-2026 માટેની રેન્કિંગમાં છઠ્ઠા સ્થાને છે કારણ કે IMFના એપ્રિલ 2026ના અનુમાનમાં જાપાન અને બ્રિટનને ભારત કરતાં આગળ રાખવામાં આવ્યા છે.
PM મોદીનું 5 ટ્રિલિયન ડૉલરનું સપનું અધૂરું રહ્યું
ભારત સરકારે 2024-25 સુધી દેશમાં 5 ટ્રિલિયન ડૉલરની અર્થવ્યવસ્થા બનાવવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું હતું. પરંતુ 2025-26માં પણ GDP 3.92 ટ્રિલિયન ડૉલર પર જ રહેવું એ દર્શાવે છે કે અર્થવ્યવસ્થા પોતાના નિર્ધારિત સમયગાળાથી પાછળ ચાલી રહી છે. જોકે PM મોદીનું વારંવાર નિવેદન આવતું હતું કે તેમનું લક્ષ્ય ભારતને પાંચ ટ્રિલિયન ડૉલરની અર્થવ્યવસ્થા બનાવવાનું છે.
ભારતનો નબળો પડતો રૂપિયો
સરકારે રેન્કિંગમાં ઘટાડાનું કારણ અમેરિકન ડૉલર સામેના વિનિમય દર (Exchange Rate)માં આવેલા ઉતાર-ચઢાવને ગણાવ્યું છે. આ એ વાત તરફ સંકેત કરે છે કે ભારતની અર્થવ્યવસ્થામાં ડૉલર સામે રૂપિયાની નબળાઈ એક મોટું માળખાગત જોખમ બની રહી છે. જોકે એક સમયે મોદીએ કહ્યું હતું કે ભારતીય રૂપિયો નબળો પડવો એટલે સરકારની પ્રતિષ્ઠા ઘટવા જેવી વાત છે.
GDPનું કુલ કદ (Nominal Size) ભલે 3.92 ટ્રિલિયન ડૉલર હોય, પરંતુ 1.4 અબજથી વધુની વસ્તીને કારણે પ્રતિ વ્યક્તિ GDP (Per Capita GDP)ના મામલે ભારત હજુ પણ મધ્યમ-નિમ્ન આવક ધરાવતા દેશોની શ્રેણીમાં આવે છે, જેને માત્ર વૈશ્વિક રેન્કિંગથી છુપાવી શકાય નહીં.
ભારતીય અર્થવ્યવસ્થાના સતત ઘટાડાના મુખ્ય કારણો
ખાનગી રોકાણમાં મંદી: સરકાર જાહેર નાણાં (Public Capex)થી આધારભૂત સુવિધાઓનું નિર્માણ કરી રહી છે, પરંતુ ખાનગી ક્ષેત્ર (Private Sector) દ્વારા નવા મૂડીરોકાણ કરવામાં સંકોચ યથાવત છે.
વિદેશી મૂડીનું બહાર જવું (FPI Outflow): જાન્યુઆરીથી ઑગસ્ટ 2026 દરમિયાન Foreign Portfolio Investors (FPIs) દ્વારા ₹29.8 લાખ કરોડના મોટા પાયે વેચાણથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ભારતીય બજારમાં વિદેશી રોકાણકારોનો વિશ્વાસ ડગમગાયો છે. વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતા અથવા અમેરિકાના ઊંચા વ્યાજ દરોની વચ્ચે વિદેશી મૂડીનું બહાર જવું બજાર અને રૂપિયાં પર દબાણ વધારી રહ્યું છે.
રોજગાર સર્જનમાં મંદી: મેન્યુફેક્ચરિંગ (Manufacturing)ને પ્રોત્સાહન આપવાના દાવાઓ છતાં, જમીની સ્તરે રોજગારના આંકડા અને લેબર ફોર્સ પાર્ટિસિપેશન રેટ (Labour Force Participation Rate)માં અપેક્ષિત સુધારો જોવા મળતો નથી, જેના કારણે “Jobless Growth” (રોજગાર વિનાની વૃદ્ધિ)નું જોખમ યથાવત છે.
સૌથી મોટો પડકાર બેરોજગારી: સૌથી મોટી ખામી રોજગાર અને મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રમાં જોવા મળે છે. ભારતની અર્થવ્યવસ્થા ઝડપથી વધી રહી છે, પરંતુ એટલી મોટી યુવા વસ્તી માટે પૂરતી ઉત્પાદક અને સારા વેતનવાળી નોકરીઓનું સર્જન કરવું હજુ પણ પડકારરૂપ છે. વર્લ્ડ બેંકે પણ ઓછી શ્રમબળ ભાગીદારી, ખાસ કરીને મહિલાઓની ઓછી ભાગીદારી અને કૃષિ ક્ષેત્રમાં રોજગારની મોટી ભાગીદારીને માળખાગત સમસ્યા ગણાવી છે તેમજ મેન્યુફેક્ચરિંગ, એગ્રો-પ્રોસેસિંગ, પ્રવાસન, આરોગ્ય અને અન્ય શ્રમપ્રધાન ક્ષેત્રોમાં રોજગાર વધારવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે. જૂન 2026માં વર્લ્ડ બેંકને ભારતના ખાનગી ક્ષેત્ર આધારિત રોજગાર અને માળખાગત સુધારાઓ માટે અલગથી 1.5 અબજ ડૉલરનો કાર્યક્રમ મંજૂર કરવો પડ્યો હતો. આ એ સંકેત છે કે માત્ર સરકારી Capex થી તે રોજગાર ક્રાંતિ આવી નથી, જેની જરૂર હતી.
મોદી સરકારના મોટા દાવાઓ જેમ કે ભારતને વિશ્વની મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓમાં ઝડપથી આગળ લઈ જવું અને ‘વિકસિત ભારત 2047’ બનાવવું, તેની કસોટી માત્ર GDPની કુલ રકમ અથવા વૈશ્વિક રેન્કથી થઈ શકે નહીં. સરકારના પક્ષમાં એ હકીકત છે કે ભારત હજુ પણ વિશ્વની સૌથી ઝડપથી વિકસતી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓમાં સામેલ છે અને FY2025-26માં વાસ્તવિક GDP વૃદ્ધિનો અંદાજ 7.4% રહ્યો છે. પરંતુ બીજી તરફ વર્લ્ડ બેંક અને IMF બંને સંકેત આપે છે કે આગામી મોટી છલાંગ માટે ખાનગી રોકાણ, રોજગાર, મહિલા શ્રમ ભાગીદારી, મેન્યુફેક્ચરિંગ, નિકાસ અને ઉત્પાદકતામાં ઊંડા સુધારાઓ જરૂરી છે. તેથી રાજકીય પ્રશ્ન એ નથી કે “ભારત છઠ્ઠા સ્થાને કેમ આવ્યું”, પરંતુ એ છે કે ઝડપી GDP વૃદ્ધિને કેટલી ઝડપથી વ્યાપક રોજગાર, ઊંચી પ્રતિ વ્યક્તિ આવક અને મજબૂત મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષમતામાં પરિવર્તિત કરી શકાય.
સંસદમાં રજૂ થયેલા આ અહેવાલે બે પરસ્પર વિરુદ્ધ ચિત્રો રજૂ કર્યા છે. એક તરફ નાણાકીય અને બેન્કિંગ ક્ષેત્રમાં મજબૂતી (ઓછું NPA અને ઓછા Fraud) જોવા મળે છે, જે આવકારદાયક બાબત છે. બીજી તરફ મેક્રો-ઇકોનોમિક મોરચે પડકારો સ્પષ્ટ છે. વૈશ્વિક રેન્કિંગમાં ઘટાડો, 5 ટ્રિલિયન ડૉલરના લક્ષ્યથી અંતર, FPIs દ્વારા મોટા પાયે વેચાણ અને ખાનગી રોકાણ તેમજ રોજગારમાં મંદી.
માત્ર જાહેર ખર્ચના આધારે લાંબા ગાળાની ઊંચી આર્થિક વૃદ્ધિ હાંસલ કરવી મુશ્કેલ છે. તેના માટે ખાનગી રોકાણને આકર્ષવા અને સ્થાનિક વપરાશ (Domestic Consumption)ને મજબૂત બનાવવા માટે અસરકારક પગલાં લેવા જરૂરી રહેશે