દેશની સૌથી મોટી તબીબી પ્રવેશ પરીક્ષા NEET-UG માં કથિત ગેરરીતિઓ અને પેપર લીકના મુદ્દા પર સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચાલી રહેલી મહત્વપૂર્ણ સુનાવણી દરમિયાન સાર્વજનિક પરીક્ષા પ્રણાલી સુધારવા અંગે ગંભીર ચર્ચાઓ થઈ હતી. કેન્દ્ર સરકાર તરફથી કોર્ટમાં હાજર રહેલા સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ નેશનલ ટેસ્ટિંગ એજન્સી (NTA) ની પરીક્ષા પ્રક્રિયાને સુરક્ષિત અને ફુલપ્રૂફ ગણાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.જોકે, દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતે આ દલીલો વચ્ચે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ અને દૂરગામી ટિપ્પણી કરતા સ્પષ્ટ કર્યું કે પરીક્ષા પ્રણાલી માત્ર કાગળ પર નહીં, પરંતુ વ્યવહારમાં નિર્દોષ હોવી જોઈએ.
સુપ્રીમ કોર્ટે યુનિયન પબ્લિક સર્વિસ કમિશન (UPSC) નું ઉદાહરણ આપતા કહ્યું કે NTA એ પણ UPSC જેવી સંસ્થાઓ પાસેથી શિસ્ત અને પારદર્શિતા શીખવાની જરૂર છે. કોર્ટે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે દેશના લાખો વિદ્યાર્થીઓના ભવિષ્ય સાથે રમત અટકાવવા માટે ટૂંકા ગાળાના ઉપાયોને બદલે કાયમી અને મજબૂત વહીવટી સુધારા કરવા અનિવાર્ય છે.
સરકારની દલીલ: ગોપનીયતા અને સુરક્ષા માટે ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ
સુનાવણી દરમિયાન સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ NTA દ્વારા પ્રશ્નપત્રો તૈયાર કરવાથી લઈને તેને પરીક્ષા કેન્દ્રો સુધી પહોંચાડવા માટે અપનાવવામાં આવતી સુરક્ષા વ્યવસ્થાની વિગતો રજૂ કરી હતી. તેમણે દાવો કર્યો હતો કે સિસ્ટમમાં સહેજ પણ સેંધ લગાવવી લગભગ અશક્ય છે કારણ કે દરેક તબક્કે આકરા નિયમોનું પાલન કરવામાં આવે છે.
સરકાર વતી રજૂ કરવામાં આવેલી મુખ્ય સુરક્ષા જોગવાઈઓ નીચે મુજબ હતી:
GPS ટ્રેકિંગ પ્રણાલી: પ્રશ્નપત્રો વહન કરતી દરેક ગાડીઓમાં હાઈ-ટેક GPS સિસ્ટમ લગાવવામાં આવે છે. વાહનના લોકેશન અને મુવમેન્ટ પર ચોવીસે કલાક રિયલ-ટાઇમ નિગરાની રાખવામાં આવે છે.
મલ્ટીપલ મોડરેટર્સ અને ક્વેશ્ચન બેંક: પ્રશ્નપત્ર તૈયાર કરવા માટે અનેક વિષય નિષ્ણાતો (મોડરેટર્સ) ની મદદ લેવાય છે. પ્રશ્નો પૂછનાર કોઈપણ વ્યક્તિને આખરી સમય સુધી એ ખબર નથી હોતી કે તેમના દ્વારા તૈયાર કરાયેલો કયો પ્રશ્ન મુખ્ય પરીક્ષામાં સામેલ થશે.
ડિજિટલ સુરક્ષા અને સીલિંગ: પ્રશ્નપત્રોના પ્રિન્ટિંગથી લઈને સપ્લાય ચેઈન સુધી ગોપનીયતા જાળવવા માટે મલ્ટી-લેયર સિક્યોરિટી પ્રોટોકોલ અમલી બનાવાયો છે.સોલિસિટર જનરલની ટેકનિકલ દલીલો સાંભળ્યા બાદ સુપ્રીમ કોર્ટના જજે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું કે સરકાર જે સુરક્ષાત્મક પગલાં ગણાવી રહી છે, તે તમામ બાબતોની સમીક્ષા ભૂતપૂર્વ ISRO ચેરમેન ડૉ. કે. રાધાકૃષ્ણનની અધ્યક્ષતામાં બનેલી ઉચ્ચ સ્તરીય સમિતિ પહેલેથી જ કરી ચૂકી છે.
અદાલતે અવલોકન કર્યું કે કાગળ પર ગમે તેટલી ટેકનોલોજી કે નિયમો હોવા છતાં, વાસ્તવિકતા એ છે કે સિસ્ટમમાં સંસ્થાકીય ખામીઓ (Institutional Vulnerabilities) અસ્તિત્વ ધરાવે છે. જજે ભારપૂર્વક કહ્યું કે કોર્ટ માત્ર આંકડા કે ટેકનિકલ તર્કોથી સંતુષ્ટ થઈ શકે નહીં. અદાલતનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એક એવો કાયમી અને દૂરગામી ઉકેલ શોધવાનો છે જેથી ભવિષ્યમાં દેશના લાખો યુવાનોના ભવિષ્ય પર ફરી ક્યારેય આશંકાના વાદળો ન ઘેરાય.
‘UPSC પાસેથી શીખો’: સર્વોચ્ચ અદાલતનો સ્પષ્ટ આદેશ
સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે દેશની સૌથી પ્રતિષ્ઠિત પરીક્ષણ સંસ્થા UPSC ની કાર્યશૈલીના વખાણ કર્યા હતા અને NTA ને તેનામાંથી પ્રેરણા લેવાની સલાહ આપી હતી. કોર્ટે કહ્યું કે UPSC દેશની સૌથી જટિલ અને સંવેદનશીલ પરીક્ષાઓ કોઈ પણ પ્રકારના પેપર લીક કે મોટા વિવાદો વિના સફળતાપૂર્વક આયોજિત કરે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે NTA ની સુધારણા માટે મહત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શન આપ્યું:
૧. UPSC ની શિસ્ત અપનાવવી: NTA એ પોતાની કામગીરીમાં UPSC જેવી તટસ્થતા, ગોપનીયતા અને કડક વહીવટી શિસ્ત દાખવવી પડશે.
૨. ટેક-સેવી નિષ્ણાતોની નિમણૂક: પરીક્ષા એજન્સીઓમાં એવા અધિકારીઓ અને નિષ્ણાતોની નિમણૂક થવી જોઈએ જેઓ ઝડપથી બદલાતી આધુનિક ટેકનોલોજી અને સાયબર ફ્રોડની પદ્ધતિઓને યોગ્ય રીતે સમજી શકતા હોય.
૩. આઉટસોર્સિંગ પર અંકુશ: પરીક્ષા પ્રક્રિયાના સંવેદનશીલ ભાગોને બહારની ખાનગી એજન્સીઓને સોંપવાને બદલે સંસ્થાએ પોતે જવાબદારી લેવી જોઈએ.
વિદ્યાર્થીઓનો વિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત કરવાનો પડકાર
NEET-UG જેવી રાષ્ટ્રીય કક્ષાની પરીક્ષાઓમાં લાખો પરીક્ષાર્થીઓ વર્ષોની સખત મહેનત, રાત-દિવસનો પરિશ્રમ અને માતા-પિતાના નાણાકીય સમર્પણ પછી બેસતા હોય છે. જ્યારે આવી પરીક્ષાઓમાં પેપર લીક કે ગેરરીતિના સમાચાર બહાર આવે છે, ત્યારે તેનાથી માત્ર એક પરીક્ષા જ રદ નથી થતી, પરંતુ સમગ્ર શિક્ષણ વ્યવસ્થા પરથી વિદ્યાર્થીઓ અને વાલીઓનો વિશ્વાસ ઊઠી જાય છે.
સુપ્રીમ કોર્ટની ટિપ્પણીથી એ સ્પષ્ટ થાય છે કે માત્ર વાહનોમાં GPS લગાવવાથી કે આંકડાકીય દલીલો રજૂ કરવાથી પરીક્ષા પ્રણાલીની પવિત્રતા જળવાઈ શકતી નથી. તેના માટે માનવ સંસાધનની પ્રામાણિકતા, સિસ્ટમનું કડક ઓડિટ અને સાયબર સિક્યોરિટીનું સતત અપગ્રેડેશન જરૂરી છે.સુપ્રીમ કોર્ટમાં ચાલી રહેલી આ સુનાવણી દેશની સાર્વજનિક પરીક્ષા પ્રણાલીમાં મોટા સુધારાઓ માટે નિમિત્ત બની શકે છે. રાધાકૃષ્ણન સમિતિના સૂચનો અને સુપ્રીમ કોર્ટના દિશાનિર્દેશો હેઠળ જો NTA માં મૂળભૂત ફેરફારો કરવામાં આવે, તો જ ભવિષ્યની પરીક્ષાઓ પારદર્શી બની શકશે.
નિષ્ણાતોનું પણ માનવું છે કે:
NTA ને એક પૂર્ણ સ્વાયત્ત અને વ્યાવસાયિક સંસ્થા તરીકે પુનર્ગઠિત કરવી જોઈએ.
પ્રશ્નપત્રોના પ્રિન્ટિંગ અને ડિલિવરી માટે માનવીય હસ્તક્ષેપ ન્યૂનતમ કરવો જોઈએ.
પરીક્ષામાં ગેરરીતિ આચરનાર કે કૌભાંડમાં સામેલ ગુનાહિત તત્વો સામે દાખલારૂપ અને કડક કાનૂની કાર્યવાહી થવી જોઈએ.
સુપ્રીમ કોર્ટનું આ વલણ સ્પષ્ટ કરે છે કે દેશના યુવાનોની યોગ્યતા (Merit) અને મહેનત સાથે કોઈ પણ પ્રકારનું સમઝૌતો સાંખી લેવામાં આવશે નહીં. હવે જોવાનું એ રહેશે કે કેન્દ્ર સરકાર અને NTA અદાલતના આ માર્ગદર્શન બાદ પોતાની પ્રણાલીમાં કેવા ક્રાંતિકારી સુધારા લાવે છે.