પાકિસ્તાન, સાઉદી અરેબિયા અને તુર્કી વચ્ચે 7 ઑગસ્ટે મક્કા કરાર કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ 31 ઑગસ્ટે તુર્કીના ઇસ્તાંબુલમાં સાઉદી અરેબિયા, તુર્કી અને પાકિસ્તાનના સંરક્ષણ અને વિદેશ પ્રધાનો તથા તેમના સૈન્ય વડાઓ વચ્ચે મહત્વપૂર્ણ બેઠક યોજાઈ હતી. જોકે આ બેઠકમાંથી કોઈ નક્કર પરિણામ આવ્યું નથી. પરંતુ જો ઇજિપ્ત અને બાંગ્લાદેશ પણ મક્કા કરારમાં સામેલ થાય તો આ કરાર એટલો જ બિનઅસરકારક બની શકે છે જેટલો 27 ઑગસ્ટે રાવલપિંડીમાં થયેલો પાકિસ્તાન-કુવૈત સંરક્ષણ કરાર હતો, જેની કોઈ ખાસ અસર થઈ નહોતી.મક્કા કરારનો મુખ્ય હેતુ ‘એક પર હુમલો એટલે ત્રણેય પર હુમલો.’ સિનિયર જર્નલિસ્ટ મિનહાજ મર્ચન્ટે ફર્સ્ટ પોસ્ટમાં લખ્યું છે કે ‘કારણ કે ત્રણેય દેશો સાઉદી અરેબિયા, તુર્કી અને પાકિસ્તાનમાંથી કોઈપણ અમેરિકા-ઇઝરાયલ-ઇરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા યુદ્ધમાં સીધી રીતે સામેલ નથી, તેથી મક્કા કરારનો એજન્ડા મર્યાદિત છે.’
તેમણે લખ્યું છે કે તેનો પહેલો હેતુ ઇરાન અને હૂતી જૂથ તરફથી સાઉદી અરેબિયાની તેલ રિફાઇનરીઓ અને જહાજો પર થતા જવાબી હુમલાઓને રોકવાનો છે. કરાર થયાના 48 કલાકની અંદર જ આ હેતુ નિષ્ફળ ગયો, જ્યારે હૂતી જૂથે દક્ષિણ-પશ્ચિમ સાઉદી અરેબિયાના શહેર જાજાનમાં આવેલી અરામકો તેલ રિફાઇનરી પર મિસાઇલો છોડીને હુમલો કર્યો.
ઇસ્તાંબુલમાં થયેલી મક્કા પેક્ટની બેઠકમાં શું થયું?
ન્યૂઝ 18ના અહેવાલ અનુસાર ઇસ્તાંબુલ બેઠકમાં ત્રણેય દેશો નવા સંસ્થાકીય માળખા દ્વારા સંયુક્ત સંરક્ષણ સહયોગને મજબૂત કરવા અને પોતાની સૈન્ય ભાગીદારીને વધુ ગાઢ બનાવવા સંમત થયા છે. આ બેઠકમાં એક રાજકીય અને સંરક્ષણ વ્યૂહાત્મક સમિતિ બનાવવામાં આવી, જેમાં ત્રણેય દેશોના વિદેશ અને સંરક્ષણ પ્રધાનો તથા સૈન્ય વડાઓ સામેલ હતા.
મક્કા સંરક્ષણ કરાર હેઠળ સાઉદી અરેબિયામાં એક નવું સચિવાલય બનાવવામાં આવશે.
પાકિસ્તાન શરૂઆતના ત્રણ વર્ષના કાર્યકાળ માટે આ સચિવાલયનું નેતૃત્વ કરશે. તેના પ્રથમ મહાસચિવ પાકિસ્તાનમાંથી હશે.
આ સંસ્થાકીય વ્યવસ્થાનો હેતુ પાકિસ્તાન, સાઉદી અરેબિયા અને તુર્કીને કરાર લાગુ કરવામાં મદદ કરવો અને ત્રણેય દેશો વચ્ચે પરસ્પર સંકલનને મજબૂત બનાવવાનો છે.
ઇજિપ્ત સહિત અનેક મુસ્લિમ-બહુમતી દેશોના નામ ભવિષ્યના સંભવિત સભ્યો તરીકે લેવામાં આવ્યા છે. પાકિસ્તાનના વિદેશ પ્રધાને જણાવ્યું છે કે છથી સાત દેશોએ આ કરારમાં સામેલ થવામાં રસ દર્શાવ્યો છે. અહેવાલો અનુસાર ઇરાનને પણ મક્કા કરારમાં સામેલ થવાનું આમંત્રણ આપવામાં આવ્યું છે. પરંતુ તેહરાન અથવા ત્રણેય સ્થાપક સભ્યોમાંથી કોઈએ પણ સત્તાવાર રીતે તેની પુષ્ટિ કરી નથી.
શું તુર્કી અથવા પાકિસ્તાન સાઉદીની સુરક્ષા માટે તાત્કાલિક આગળ આવ્યા?
મિનહાજ મર્ચન્ટે લખ્યું છે કે મક્કા કરારનો બીજો અર્થ એ છે કે તેનાથી પશ્ચિમ એશિયામાં અમેરિકાની સૈન્ય પ્રતિબદ્ધતા ઘટે છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ લાંબા સમયથી કહેતા આવ્યા છે કે પ્રાદેશિક શક્તિઓએ જ પ્રાદેશિક સમસ્યાઓનો ઉકેલ લાવવો જોઈએ. તેમણે યુરોપમાં અમેરિકાના NATO સહયોગી દેશોને કહ્યું છે કે તેઓ રશિયા સામે પોતાની સુરક્ષા માટે પોતાના સંરક્ષણ બજેટને GDPના 2 ટકાથી વધારીને 5 ટકા કરે અને અમેરિકાની સૈન્ય મદદ પર નિર્ભર ન રહે.
તો પ્રશ્ન એ છે કે શું પશ્ચિમ એશિયામાં પણ આ જ સંદેશ જઈ રહ્યો છે? ગયા વર્ષે થયેલા સાઉદી-પાકિસ્તાન સંરક્ષણ કરારને ટ્રમ્પે સમર્થન આપ્યું હતું. મક્કા કરારને પણ, જેમાં તુર્કી સામેલ છે, વોશિંગ્ટને મંજૂરી આપી છે. શું તેનાથી પશ્ચિમ એશિયામાં અમેરિકાની સૈન્ય ભાગીદારી ઘટશે? નહીં. ખાડી ક્ષેત્રમાં અમેરિકા માટે ઇરાન અને ઇઝરાયલ સમસ્યાઓ છે. એક તેનો કટ્ટર દુશ્મન છે તો બીજો તેનો સૌથી નજીકનો સહયોગી છે.
મક્કા કરારથી ભારત માટે શું છે મહત્વ?
મિનહાજ મર્ચન્ટ અનુસાર ભારતમાં મક્કા કરારને લઈને ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે, પરંતુ મોટાભાગની ચિંતાઓ પાયાવિહોણી છે. આ ચિંતા ભવિષ્યમાં ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે થનારા યુદ્ધને લઈને છે. શું આવી સ્થિતિમાં તુર્કી અને સાઉદી અરેબિયા ઇસ્લામાબાદની મદદ માટે આગળ આવશે?
તેમણે લખ્યું છે કે તેઓ એવું નહીં કરે કારણ કે મક્કા કરાર એક સંરક્ષણ કરાર છે, જે તેના સત્તાવાર નામ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે. ઓપરેશન સિંદૂર દરમિયાન પાકિસ્તાને પોતાના ભંડારમાં રહેલા તુર્કીના હથિયારોનો મોટા પાયે અને કોઈ સફળતા વિના ઉપયોગ કર્યો હતો. સાઉદી અરેબિયાએ આ મામલે મૌન રહીને તટસ્થતા જાળવી હતી.
સાઉદી અરેબિયા પોતે ઇરાન અને હૂતી જૂથના મિસાઇલ અને ડ્રોન હુમલાઓથી માંડ પોતાનો બચાવ કરી શકે છે. તેણે 2015માં જ પાકિસ્તાનના ભૂતપૂર્વ સેનાધ્યક્ષ રાહિલ શરીફને સાઉદી અરેબિયા અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE)ના નેતૃત્વ હેઠળની એક ઇસ્લામિક ફોર્સની કમાન સંભાળવા માટે નિયુક્ત કર્યા હતા, જેથી યમનના ગૃહયુદ્ધમાં લડી શકાય.
અગિયાર વર્ષ બાદ પણ આ ગૃહયુદ્ધ ઉકેલાયું નથી. યમનમાં હાજર બળવાખોર હૂતી જૂથ હજુ પણ એક મજબૂત શક્તિ છે. યમન યુદ્ધને લઈને સાઉદી અરેબિયા અને UAEના સંબંધોમાં આવેલી ખટાશને કારણે ખાડી ક્ષેત્રના આ બે સૌથી ધનિક દેશો વચ્ચે તિરાડ પડી છે. ભારત સાથે આ બંને દેશોના મજબૂત આર્થિક સંબંધો છે. આથી ભારતને લઈને વ્યક્ત કરવામાં આવી રહેલી ચિંતાઓ પાયાવિહોણી છે.