18મી બ્રિક્સ શિખર સંમેલનની યજમાની ભારત કરી રહ્યું છે. ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ, રશિયાના રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન અને ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાન યુદ્ધ વચ્ચે ભારત આવ્યા છે. બ્રિક્સના સભ્ય દેશો અને ભાગીદાર દેશોના સભ્યો દિલ્હીમાં આયોજિત બે દિવસીય બ્રિક્સ શિખર સંમેલનમાં સામેલ થવા ભારત આવી ચૂક્યા છે.અમેરિકાની બ્રિક્સને લઈને નારાજગી કોઈનાથી છુપાયેલી નથી. રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ આ અંગે ઘણી વખત ધમકીઓ આપી ચૂક્યા છે. તેઓ G7 અને અમેરિકન ડોલર માટે બ્રિક્સને ખતરો માને છે. તેમણે તો ખુલ્લેઆમ તેને અમેરિકા વિરોધી ગણાવ્યું છે અને 100 ટકા ટેરિફ લગાવવાની ધમકી પણ આપી છે.
રશિયા અને ઈરાન પર અમેરિકાએ પ્રતિબંધો લગાવી રાખ્યા છે. ખુદ પુતિને જણાવ્યું છે કે અમેરિકા અને પશ્ચિમી દેશોએ રશિયા પર 35 હજારથી વધુ પ્રતિબંધો લગાવ્યા છે. ઈરાનને યુદ્ધના કારણે અમેરિકાએ અલગ-થલગ રાખ્યું છે અને તેના પર આર્થિક તથા વેપાર સંબંધિત પ્રતિબંધો લાગુ છે.
આ દરમિયાન બંને નેતાઓ સાથે પીએમ મોદીની પાવર વોક વોશિંગ્ટન અને ટ્રમ્પ માટે મોટા ઝટકા સમાન છે. આ તસવીર અંગે નિષ્ણાત CA મુકેશ જૈન કહે છે કે, “આ તસવીર માત્ર બ્રિક્સની તાકાત દર્શાવતી નથી, પરંતુ રશિયાની એનર્જી પાવર, હોર્મુઝમાં ઈરાનની વ્યૂહાત્મક સ્થિતિ અને ભારતની વિશાળ એનર્જી ડિમાન્ડ તથા મધ્ય-પૂર્વના તણાવની આર્થિક અસરની સંપૂર્ણ કહાની એક જ ફ્રેમમાં દર્શાવે છે.”
હવે આ તસવીરનું અર્થશાસ્ત્ર સમજો
સૌથી પહેલાં ઈરાનની વાત કરીએ, હાલમાં આ દેશ યુદ્ધની અસરનો સામનો કરી રહ્યો છે. અમેરિકા સાથેના યુદ્ધ બાદથી તેની અર્થવ્યવસ્થા અને ઓઈલની નિકાસ પ્રતિબંધોનો સામનો કરી રહી છે. જોકે તેની સૌથી મોટી તાકાત તેનો ઓઈલ અને ગેસનો ભંડાર છે. ઈરાને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટના દમ પર અમેરિકા જેવી મહાસત્તાને પણ દબાણમાં રાખી છે.
ઈરાન વિશ્વના સૌથી મોટા ઊર્જા સંપન્ન દેશોમાંથી એક છે, જ્યાં દુનિયાના કુલ ઓઈલ ભંડારનો 10 ટકા અને 15 ટકા કુદરતી ગેસનો ભંડાર છે. આ ઉપરાંત ઈરાન પાસે લગભગ 208 અબજ બેરલ ક્રૂડ ઓઈલનો ભંડાર છે
ખાડી દેશોની અર્થવ્યવસ્થા જ્યાં કોમોડિટી પર આધારિત છે, ત્યાં ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થા કોમોડિટી ઉપરાંત કૃષિ, મેન્યુફેક્ચરિંગ અને સર્વિસ સેક્ટરમાં વહેંચાયેલી છે. ઈરાન પાસે મોટી, યુવા અને શિક્ષિત વર્કફોર્સ પણ છે.
ભારત-ઈરાન વચ્ચેના વેપાર અને મજબૂત થતા સંબંધોની કહાની
અમેરિકન પ્રતિબંધો અને યુદ્ધના કારણે ભારત અને ઈરાન વચ્ચેનો વેપાર નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં માત્ર 1.63 અબજ ડોલર રહી ગયો છે, જે 2018-19માં લગભગ 17 અબજ ડોલર હતો. જોકે બંને દેશોના રાજકીય સંબંધો અનેક પ્રોજેક્ટ સાથે જોડાયેલા છે. જેમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે…
1. ચાબહાર બંદર (Chabahar Port): બંને દેશો વચ્ચે ચાબહાર પોર્ટ વિકસાવવામાં આવી રહ્યો છે, જેના દ્વારા પાકિસ્તાનના માર્ગ વિના ભારત સીધું અફઘાનિસ્તાન, મધ્ય એશિયા અને રશિયા સાથે વેપાર કરી શકશે.
2. INSTC: 7200 કિલોમીટર લાંબા આ કોરિડોર દ્વારા ભારત સી અને રેલ રૂટ મારફતે સીધું રશિયા સાથે જોડાશે, જેમાં ઈરાનનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો છે.
રશિયા સાથે ભારતનો વેપાર અને સંબંધ
ભારત અને રશિયા વચ્ચેના રાજકીય, કૂટનીતિક, વેપાર અને આર્થિક સંબંધો 8 દાયકાથી પણ જૂના છે. ભારત અને રશિયા વચ્ચે 60 અબજ ડોલરનો વેપાર થાય છે, જેને વર્ષ 2030 સુધીમાં 100 અબજ ડોલર સુધી પહોંચાડવાનો લક્ષ્યાંક છે. આયાત-નિકાસમાં સૌથી મોટો હિસ્સો કાચા તેલ અને ડિફેન્સનો છે.
ભારત સાથે ઓઈલ અને ગેસનો જેકપોટ
ઈરાન પાસે તેલનો વિશાળ ભંડાર છે. રશિયા પાસેથી સૌથી વધુ ઓઈલ ભારત ખરીદે છે. માત્ર આ તસવીરની જ વાત કરીએ તો ભારત અમેરિકાના ટેરિફને જો અવગણે, તો ઓઈલની ચિંતા સમાપ્ત થઈ શકે છે. હોર્મુઝના તણાવ વચ્ચે ઈરાનમાંથી તેલની આવક શરૂ થઈ જાય તો ઊર્જા સુરક્ષા સુનિશ્ચિત થઈ શકે છે. એટલે કે આ તસવીરમાં ભારતની એનર્જી સિક્યોરિટીની ઝલક જોવા મળે છે.
ટ્રમ્પના ટેરિફનો જવાબ
અમેરિકાએ પોતાની વાત મનાવવા માટે ટેરિફ અને પ્રતિબંધોને સૌથી મોટા હથિયાર બનાવ્યા છે. પીએમ મોદીની બ્રિક્સની આ તસવીર તેમની મનમાનીનો કડક જવાબ છે. બ્રિક્સ દેશોની આ તસવીર અમેરિકન અને પશ્ચિમી પ્રતિબંધોનો જવાબ આપવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
આ તસવીર સંકેત આપી રહી છે કે બ્રિક્સ દેશો અમેરિકા ને અલગ-થલગ કરીને નવો વર્લ્ડ ઓર્ડર બનાવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. ભલે બ્રિક્સ દેશો વચ્ચે વેપાર વધારવાની વકાલત હોય, સ્થાનિક કરન્સીમાં વેપાર હોય, ડિજિટલ કરન્સી અને ફાસ્ટ પેમેન્ટ સિસ્ટમને પરસ્પર જોડવાની વાત હોય, અમેરિકા બ્રિક્સની આ પહેલોથી પોતાની સુપરપાવરની છબી ગુમાવી શકે છે.