વીમાની રકમ પત્નીની પોતાની સંપત્તિ છે, મૃતકની નહીં! પતિની લોન વસૂલવા મુદ્દે હાઈકોર્ટની લાલ આંખ

બેંકોને લોનની વસૂલાત માટે વિવિધ કાયદાકીય અધિકારો આપવામાં આવ્યા છે. જોકે, લોન લેનાર વ્યક્તિના મૃત્યુ બાદ તેના જીવન વીમામાંથી મળેલી રકમમાંથી લોનની વસૂલાત કરવાનો બેંકનો અધિકાર કેટલો છે, તે અંગે અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે મહત્વપૂર્ણ (SBI loan recovery)અવલોકન કર્યું છે. કોર્ટ સમક્ષ આવેલા એક કેસમાં સ્ટેટ બેંક ઑફ ઈન્ડિયા (SBI)એ મૃતકની પત્નીના ખાતામાં જમા થયેલી વીમાની રકમમાંથી આશરે ₹17.30 લાખ લોનની વસૂલાત માટે કાપી લીધા હતા.આ કાર્યવાહી સામે મૃતકની પત્નીએ કોર્ટનો દરવાજો ખટખટાવ્યો હતો. કેસની સુનાવણી દરમિયાન અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે પ્રથમ દૃષ્ટિએ જણાવ્યું કે વીમાની રકમ લાભાર્થીની પોતાની સંપત્તિ છે અને માત્ર લોન એગ્રીમેન્ટના સેટ-ઓફ ક્લોઝના આધારે તે રકમમાંથી મૃતકની લોનની વસૂલાત કરવાનો અધિકાર બેંકને મળતો નથી.

શું છે સમગ્ર મામલો?

કૌશાંબી જિલ્લાના એક પ્રાથમિક શાળામાં હેડમાસ્ટર તરીકે કામ કરતા અંબેશ કુમારે SBI પાસેથી પર્સનલ લોન લીધી હતી. ગયા વર્ષે જૂન મહિનામાં એક માર્ગ અકસ્માતમાં તેમનું મૃત્યુ થયું હતું. અંબેશે જીવન વીમો પણ લીધો હતો. તેમના મૃત્યુ બાદ વીમાની રકમ તરીકે આશરે ₹50 લાખ તેમની પત્નીના બેંક ખાતામાં જમા થયા હતા. આ દરમિયાન SBIએ અંબેશના લોનની વસૂલાત માટે તેમની પત્નીના ખાતામાંથી ₹17,29,999ની રકમ કાપી લીધી હતી. બેંકની આ કાર્યવાહી સામે પત્નીએ અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટમાં અરજી કરી હતી.

પત્નીની શું દલીલ હતી?

મૃતકની પત્નીએ કોર્ટમાં દલીલ કરી હતી કે તેમણે પોતે SBI પાસેથી કોઈ લોન લીધી નથી. ઉપરાંત, તેઓ આ લોન માટે ગેરેન્ટર પણ નહોતા. તેમના જણાવ્યા મુજબ, તેમના ખાતામાં જમા થયેલી રકમ જીવન વીમા હેઠળ તેમને લાભાર્થી તરીકે મળી હતી. તેથી મૃતકના લોનની વસૂલાત માટે બેંકને તેમના વ્યક્તિગત ખાતામાંથી આ રકમ કાપવાનો અધિકાર નથી.

હાઈકોર્ટે શું કહ્યું?

જસ્ટિસ જે.જે. મુનીર અને જસ્ટિસ ઇન્દ્રજીત શુક્લાની બેન્ચે આ મામલે સુનાવણી દરમિયાન SBIના લોન એગ્રીમેન્ટના ક્લોઝ 18(iii) પર ધ્યાન આપ્યું. કોર્ટે નોંધ્યું કે આ ક્લોઝમાં બેંકને સેટ-ઓફનો વ્યાપક અધિકાર આપવામાં આવ્યો છે. જોકે, પ્રથમ દૃષ્ટિએ કોર્ટનું માનવું છે કે આ ક્લોઝ બેંકને મૃતકના લોનની વસૂલાત માટે તેની વિધવાને મળેલી જીવન વીમાની રકમમાંથી પૈસા કાપવાનો અધિકાર આપતો નથી. કોર્ટના અવલોકન મુજબ, વીમાની રકમ મૃતકની સંપત્તિ એટલે કે તેમની ‘એસ્ટેટ’નો ભાગ નથી. આ રકમ વીમા પોલિસીમાં દર્શાવાયેલા લાભાર્થીને તેની પોતાની સ્વતંત્ર હેસિયતમાં મળે છે. કોર્ટે વધુમાં જણાવ્યું કે જીવન વીમાની રકમ સામાજિક સુરક્ષા અથવા લાભના સ્વરૂપમાં હોય છે, જે લાભાર્થીને પ્રાપ્ત થાય છે. તેથી તેને મૃતક દ્વારા વારસદારો માટે છોડવામાં આવેલી સંપત્તિ તરીકે જોવી યોગ્ય નથી.

શું છે લોન એગ્રીમેન્ટનો ક્લોઝ 18(iii)?

બેંકના લોન એગ્રીમેન્ટમાં રહેલો ક્લોઝ 18(iii) સેટ-ઓફ અથવા સમાયોજનના અધિકાર સાથે સંબંધિત છે. સામાન્ય રીતે આવા ક્લોઝ હેઠળ, જો લોનની ચુકવણીમાં ડિફોલ્ટ થાય તો બેંકને ઉધારકર્તાના બેંકમાં રહેલા અન્ય ખાતાઓમાં ઉપલબ્ધ રકમ સામે બાકી લોન, વ્યાજ, પેનલ્ટી વગેરેનું સમાયોજન કરવાનો અધિકાર આપવામાં આવે છે. આમાં સેવિંગ્સ એકાઉન્ટ, રિકરિંગ ડિપોઝિટ (RD), ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ (FD) જેવા ખાતાઓનો સમાવેશ થઈ શકે છે. સંબંધિત ક્લોઝમાં બેંકને અગાઉથી નોટિસ આપ્યા વગર પણ આવી રકમને લોનની વસૂલાત સામે સેટ-ઓફ કરવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી. પરંતુ હાલના કેસમાં મહત્વનો પ્રશ્ન એ હતો કે મૃતકના લોનની સામે તેની પત્નીને લાભાર્થી તરીકે મળેલી જીવન વીમાની રકમ પર પણ આ સેટ-ઓફનો અધિકાર લાગુ પડે છે કે નહીં.

વીમાની રકમ અને મૃતકની સંપત્તિ વચ્ચેનો તફાવત

હાઈકોર્ટના પ્રાથમિક અવલોકનનો મહત્વનો મુદ્દો એ છે કે જીવન વીમાની રકમ અને મૃતકની પોતાની સંપત્તિ એક જ બાબત નથી. જો વીમા પોલિસીમાં કોઈ વ્યક્તિને લાભાર્થી તરીકે નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યો હોય, તો વીમાધારકના મૃત્યુ બાદ મળતી રકમ લાભાર્થીને તેની પોતાની હેસિયતમાં મળી શકે છે. આ કારણે માત્ર મૃતક વ્યક્તિએ બેંક પાસેથી લોન લીધી હતી એટલા માટે તેની વિધવાને મળેલી વીમાની રકમમાંથી આપમેળે લોનની વસૂલાત કરી શકાય કે નહીં, તે અલગ કાનૂની પ્રશ્ન બને છે. આ જ મુદ્દાને ધ્યાનમાં રાખીને કોર્ટે SBIની કાર્યવાહી અંગે પ્રાથમિક રીતે વાંધો નોંધ્યો છે.

હવે આગળ શું થશે?

અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે આ તબક્કે વચગાળાનો આદેશ આપ્યો છે અને કેસની વધુ સુનાવણી 7 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ થવાની છે. આથી હાલના આદેશને અંતિમ ચુકાદો માનવો યોગ્ય નથી. કેસમાં આગળની સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટ આ મુદ્દે વધુ વિગતવાર કાનૂની નિષ્કર્ષ આપી શકે છે.

સામાન્ય ગ્રાહકો માટે શું મહત્વ?

આ કેસ ખાસ કરીને એવા પરિવારો માટે મહત્વનો છે જ્યાં લોન લેનાર વ્યક્તિના મૃત્યુ બાદ તેના જીવન વીમાની રકમ તેના પરિવારના સભ્ય અથવા અન્ય લાભાર્થીને મળે છે. માત્ર બેંક પાસે સેટ-ઓફની જોગવાઈ છે એટલા માટે લાભાર્થીના દરેક પ્રકારના ખાતામાં રહેલી રકમ સામે મૃતકની લોનનું સમાયોજન કરી શકાય કે નહીં, તે હંમેશાં સંબંધિત લોન એગ્રીમેન્ટ, ખાતાની માલિકી, વીમા પોલિસીની શરતો અને લાગુ કાયદા પર આધારિત રહેશે. આ કેસમાં અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટનું હાલનું અવલોકન પણ પ્રથમ દૃષ્ટિએ કરાયેલું છે અને અંતિમ નિર્ણય આગળની કાર્યવાહી બાદ સ્પષ્ટ થશે.