હાર્ટ બ્લોકેજ હોય તો બાયપાસ સર્જરી જરૂરી છે? દવાઓથી લઈને એન્જિયોપ્લાસ્ટી સુધી જાણો સારવારની સંપૂર્ણ માહિતી
Heart Blockage Treatment: આજના સમયમાં હૃદયની બીમારી કોઈપણ ઉંમરની વ્યક્તિને પોતાની ઝપેટમાં લઈ રહી છે. પહેલાં જ્યાં 60 વર્ષના વૃદ્ધોને હૃદયરોગનો હુમલો આવવાની વાતો સાંભળવા મળતી હતી, ત્યાં આજે 30-35 વર્ષના યુવાનો પણ છાતીમાં દુખાવો અને શ્વાસ ચઢવાની ફરિયાદ લઈને હૉસ્પિટલના ધક્કા ખાઈ રહ્યા છે.
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિના તપાસ અહેવાલમાં એવું લખેલું આવે છે કે હૃદયની નસોમાં 70 કે 80 ટકા અવરોધ છે, ત્યારે આખા પરિવારના પગ નીચેથી જમીન સરકી જાય છે. મનમાં સૌથી પહેલો ડર એ બેસી જાય છે કે હવે તો છાતી ચીરીને બાયપાસ શસ્ત્રક્રિયા કરાવવી પડશે, લાખો રૂપિયાનો ખર્ચ થશે અને ખબર નહીં દર્દી પહેલાંની જેમ સાજો થઈ શકશે કે નહીં.
આવી ગભરામણ અને ડરનો લાભ લઈને ઇન્ટરનેટ અને સામાજિક માધ્યમો પર અનેક પ્રકારના દાવા કરવામાં આવે છે. કોઈ કહે છે કે લસણ-આદુનો ઉકાળો પીવાથી નસો માખણની જેમ સાફ થઈ જશે, તો કોઈ ચમત્કારી ચૂર્ણથી અવરોધ ઓગાળી નાખવાની ખાતરી આપે છે. પરંતુ શું ખરેખર કોઈ મોટી શસ્ત્રક્રિયા વિના હૃદયની નસોમાં રહેલા અવરોધને દૂર કરી શકાય છે. ચાલો, આ સમગ્ર બાબતની હકીકત સરળ ભાષામાં સમજીએ.
હાર્ટ બ્લોકેજ આખરે શું છે અને નસો શા માટે બંધ થાય છે
આપણા હૃદયનું કામ આખા શરીરમાં સ્વચ્છ લોહી પંપ કરવાનું છે. પરંતુ હૃદયના સ્નાયુઓને પોતાનું કામ યોગ્ય રીતે કરવા માટે પણ સતત લોહી અને ઑક્સિજનની જરૂર પડે છે. હૃદય સુધી લોહી પહોંચાડતી આ વિશિષ્ટ નળીઓને કોરોનરી આર્ટરી (Coronary Artery) કહેવામાં આવે છે.
જ્યારે આપણા લોહીમાં ખરાબ કોલેસ્ટ્રોલ (LDL), ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ્સ અને ચરબીનું પ્રમાણ ખૂબ વધી જાય છે, ત્યારે આ પદાર્થો ધીમે ધીમે નસોની અંદરની દીવાલો પર ચોંટવા લાગે છે. સમય જતાં આ જમાવ સખત બની જાય છે, જેને તબીબી ભાષામાં પ્લાક (Plaque) કહેવામાં આવે છે. જેમ જેમ પ્લાક વધે છે, તેમ તેમ નસોની અંદર લોહી વહેવાનો માર્ગ સાંકડો થતો જાય છે. જ્યારે લોહીનો પુરવઠો ઘટવા લાગે છે, ત્યારે હૃદયના સ્નાયુઓ સુધી પૂરતો ઑક્સિજન પહોંચી શકતો નથી. આ અવરોધને સામાન્ય ભાષામાં હાર્ટ બ્લોકેજ કહેવામાં આવે છે.
શરીરમાં બ્લોકેજ હોય ત્યારે કયા સંકેતો દેખાય છે
શરૂઆતના તબક્કામાં ઘણી વખત દર્દીને કોઈ ખાસ તકલીફ અનુભવાતી નથી, જેને સાયલન્ટ બ્લોકેજ પણ કહેવામાં આવે છે. પરંતુ જેમ જેમ નસોમાં અવરોધ વધે છે, તેમ તેમ શરીર સ્પષ્ટ સંકેતો આપવા લાગે છે.
1. ઝડપથી ચાલતી વખતે, સીડી ચઢતી વખતે અથવા ભારે સામાન ઊંચકતી વખતે છાતીની બરાબર વચ્ચે ભારેપણું, દબાણ અથવા બળતરા અનુભવવી.
2. થોડું ચાલતાં જ શ્વાસ ચઢવા લાગે અને ફેફસાંમાં હવા ઓછી પડી રહી હોય એવો અનુભવ થાય.
3. કોઈ ભારે કામ કર્યા વિના પણ સતત સુસ્તી અને અસહ્ય થાક લાગતો રહે.
4. છાતીનો દુખાવો ધીમે ધીમે ડાબા હાથ, ખભા, ગરદન, જડબા અથવા પીઠ તરફ ફેલાય.
5. બેચેની સાથે અચાનક કપાળ પર ઠંડો પરસેવો આવે અને ચક્કર આવે.
શસ્ત્રક્રિયા વિના હાર્ટ બ્લોકેજની સારવાર અને સામાજિક માધ્યમો પરના દાવાની હકીકત
આ અંગે અમે શારદાકેર – હેલ્થસિટી (ShardaCare – Healthcity)ના હૃદયરોગ વિભાગના નિયામક અને વડા ડૉ. વિવેક ટંડન (Dr Vivek Tandon, Director and Head, Cardiology) સાથે વાત કરી.
ડૉ. વિવેક ટંડન સમજાવે છે કે હાર્ટ બ્લોકેજ એક ગંભીર સ્થિતિ છે, જેમાં હૃદયના સ્નાયુઓ સુધી લોહી પહોંચાડતી કોરોનરી ધમનીઓમાં કોલેસ્ટ્રોલ, ચરબી અને અન્ય પદાર્થો જમા થવાને કારણે તે સાંકડી થઈ જાય છે. તેના કારણે હૃદય સુધી લોહી અને ઑક્સિજનનો પ્રવાહ અવરોધાય છે. પરિણામે દર્દીને છાતીમાં દુખાવો, શ્વાસ ચઢવો અથવા રોજિંદાં કામ કરવામાં ભારે મુશ્કેલી થઈ શકે છે. જોકે, કેટલાક કિસ્સાઓમાં બહારથી કોઈ લક્ષણ દેખાતાં નથી.
ડૉ. ટંડન સ્પષ્ટ કરે છે કે હાર્ટ બ્લોકેજ ધરાવતા દરેક દર્દીને ઓપન-હાર્ટ અથવા બાયપાસ શસ્ત્રક્રિયાની જરૂર પડતી નથી. સારવારનો સંપૂર્ણ નિર્ણય અવરોધ કેટલા ટકા છે, નસના કયા ભાગમાં છે, દર્દીને કઈ તકલીફ થઈ રહી છે અને તેની એકંદર તબિયત કેવી છે તેના પર આધાર રાખે છે. શરૂઆતના અથવા સ્થિર કિસ્સાઓમાં ડૉક્ટર દવાઓ અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર દ્વારા સ્થિતિને સંપૂર્ણપણે નિયંત્રણમાં રાખી શકે છે.
કોલેસ્ટ્રોલ ઘટાડતી દવાઓ, જેમ કે સ્ટેટિન્સ, બ્લડ પ્રેશર અને લોહીમાં શર્કરાનું પ્રમાણ નિયંત્રિત કરતી દવાઓ હૃદયરોગના હુમલાનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકે છે. જોકે, એ પણ ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ કે દવાઓ નસોમાં અગાઉથી જમા થયેલા જૂના અને સખત અવરોધને સંપૂર્ણપણે ઓગાળીને દૂર કરી શકતી નથી. તેના બદલે, તે નવા અવરોધ બનતા અટકાવે છે અને હાલના પ્લાકને સ્થિર કરે છે, જેથી નસ અચાનક ફાટી ન જાય.
એન્જિયોપ્લાસ્ટી: છાતી ચીરીયા વિના નસ ખોલવાની આધુનિક રીત
જો કોઈ દર્દીની નસમાં ખૂબ મોટો અવરોધ હોય અથવા દવાઓથી છાતીનો દુખાવો કાબૂમાં ન આવતો હોય, તો એન્જિયોપ્લાસ્ટી એક અસરકારક વિકલ્પ બની શકે છે.
– ઘણા લોકો એન્જિયોપ્લાસ્ટીને પણ ઓપન-હાર્ટ શસ્ત્રક્રિયા સમજી લે છે, જ્યારે એવું બિલકુલ નથી. આ અત્યંત ઓછી ચીરફાડવાળી પદ્ધતિ છે.
– તેમાં દર્દીના કાંડા અથવા જાંઘની નસ દ્વારા અત્યંત પાતળી કેથેટર નળી હૃદયની બંધ નસ સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે.
– ત્યારબાદ તે સાંકડા ભાગમાં એક નાનો તબીબી ફુગ્ગો ફુલાવવામાં આવે છે, જેના કારણે જમા થયેલો પ્લાક નસની દીવાલ તરફ દબાય છે અને લોહી વહેવાનો માર્ગ ખુલી જાય છે.
– નસ ફરીથી સાંકડી ન થઈ જાય તે માટે ત્યાં ઝીણી જાળી જેવી સ્પ્રિંગ એટલે કે સ્ટેન્ટ (Stent) મૂકવામાં આવે છે.
– આ પ્રક્રિયામાં દર્દીને મોટો ચીરો પડતો નથી અને અઠવાડિયાં સુધી હૉસ્પિટલમાં રહેવું પડતું નથી. એક-બે દિવસમાં દર્દી પોતાના પગે ચાલીને ઘરે જઈ શકે છે. જોકે, ડૉ. ટંડનના જણાવ્યા અનુસાર, દરેક દર્દીને એન્જિયોપ્લાસ્ટીની પણ જરૂર હોતી નથી. તેનો નિર્ણય એન્જિયોગ્રાફીના તપાસ અહેવાલને જોઈને જ ડૉક્ટર કરે છે.
ઘરેલુ ઉકાળા અને ચમત્કારી પીણાંની હકીકત
આજકાલ ઇન્ટરનેટ પર એવો દાવો ખૂબ ફેલાવવામાં આવે છે કે આદુ, લસણ, લીંબુનો રસ અને સફરજનનો સરકો ઉકાળીને પીવાથી હૃદયની બધી બંધ નસો આપમેળે ખૂલી જાય છે.
ડૉ. વિવેક ટંડન આ અંગે કડક ચેતવણી આપતાં જણાવે છે કે કોઈપણ ઘરેલુ ઉપાય, ડિટૉક્સ પીણું અથવા પૂરક આહારથી હૃદયની બંધ નસો ખૂલી જાય એવો કોઈ વૈજ્ઞાનિક કે તબીબી પુરાવો ઉપલબ્ધ નથી.
લસણ અથવા આદુનું પાણી પીવાથી લોહી થોડું પાતળું થઈ શકે છે અથવા પાચનમાં સુધારો થઈ શકે છે. પરંતુ તે નસોની અંદર જમા થયેલા 80 ટકા સખત પ્લાકને ધોઈને દૂર કરી દેશે એવું માનવું માત્ર ભ્રમ છે.
આવા ઉપાયોના ચક્કરમાં પડીને ક્યારેય ડૉક્ટરે લખી આપેલી લોહી પાતળું કરતી અથવા કોલેસ્ટ્રોલ ઘટાડતી દવાઓ બંધ કરવી જોઈએ નહીં. દવાઓ અચાનક બંધ કરવાથી નસમાં તરત જ મોટો લોહીનો ગઠ્ઠો બની શકે છે, જેના કારણે સીધો ગંભીર હૃદયરોગનો હુમલો આવવાનું જોખમ ઊભું થાય છે.
જીવનશૈલીમાં આ 5 ફેરફાર હૃદયને સ્વસ્થ રાખશે
જો તમારી નસોમાં અવરોધ શરૂઆતના તબક્કામાં હોય અથવા તમે ભવિષ્યમાં આ બીમારીથી બચવા માંગતા હો, તો રોજિંદી આદતોમાં કેટલાક જરૂરી ફેરફાર કરવા પડશે.
1. ભોજનમાંથી ચરબીનું પ્રમાણ ઘટાડો
ભોજનમાં રિફાઇન્ડ તેલ, ડાલડા, માખણ અને તળેલી વસ્તુઓનો ઉપયોગ ઘણો ઓછો કરો. તેના બદલે લીલાં શાકભાજી, તાજાં મોસમી ફળો, આખાં ધાન્યો, ઓટ્સ અને અળસીનાં બીજનો સમાવેશ કરો.
2. દરરોજ 30 મિનિટ ચાલો
જો ડૉક્ટરે મનાઈ ન કરી હોય, તો દરરોજ ઓછામાં ઓછા અડધા કલાક સુધી ઝડપી પગલે ચાલો. તેનાથી હૃદયની નસો લવચીક રહે છે અને શરીરમાં લોહીનું પરિભ્રમણ સુધરે છે.
3. તમાકુ અને સિગારેટથી દૂર રહો
ધૂમ્રપાન હૃદયની નસોની અંદરની દીવાલોને સીધું નુકસાન પહોંચાડે છે, જેના કારણે ત્યાં ઝડપથી લોહીનો ગઠ્ઠો બનવા લાગે છે. બીડી, સિગારેટ અથવા ગુટખાનું સેવન તરત જ છોડી દેવું જોઈએ.
4. બ્લડ પ્રેશર અને શર્કરાના પ્રમાણ પર કડક નિયંત્રણ રાખો
ડાયાબિટીસ અને હાઈ બ્લડ પ્રેશર હૃદયના સૌથી મોટા દુશ્મનો છે. તમારી દવાઓ નિયમિત રીતે લો અને સમયાંતરે તેની તપાસ કરાવતા રહો.
5. તણાવ ઘટાડો અને પૂરતી ઊંઘ લો
સતત ચિંતામાં રહેવાથી શરીરમાં તણાવના હૉર્મોન્સ વધે છે, જે નસોને સંકોચે છે. દરરોજ 7થી 8 કલાકની ગાઢ ઊંઘ લો અને મનને શાંત રાખવા માટે ધ્યાન અથવા યોગનો સહારો લો.
કટોકટીની સ્થિતિમાં જરાય વિલંબ ન કરો
હૃદયની બીમારીમાં સમય સૌથી કિંમતી છે. જો કોઈ વ્યક્તિને અચાનક છાતીની વચ્ચે અસહ્ય દુખાવો, ભારે દબાણ, શ્વાસ લેવામાં ગંભીર તકલીફ, ઠંડો પરસેવો થાય અથવા દુખાવો ડાબા હાથ અને જડબા સુધી ફેલાતો અનુભવાય, તો તેને ગૅસનો દુખાવો સમજીને ઘરે ઘરેલુ ઉપાયો અજમાવવાની ભૂલ બિલકુલ ન કરો. આ હૃદયરોગના હુમલાનું લક્ષણ હોઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં એક મિનિટ પણ ગુમાવ્યા વિના દર્દીને નજીકની એવી હૉસ્પિટલના કટોકટી વિભાગમાં લઈ જાઓ, જ્યાં હૃદયરોગ વિભાગ અને આઈસીયુની સુવિધા ઉપલબ્ધ હોય. સમયસર યોગ્ય ડૉક્ટરની સલાહ અને યોગ્ય સારવાર જ વ્યક્તિના જીવનને સુરક્ષિત રાખી શકે છે.