ભારત આજે પણ પોતાને યુવા દેશ માને છે. દાયકાઓ સુધી આ વાત સાચી પણ હતી અને તેના કારણે રોજગાર નીતિથી લઈને રાજકીય પ્રાથમિકતાઓ સુધીની અનેક બાબતોને દિશા મળી હતી. પરંતુ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર વસ્તી ભંડોળ (UNFPA)ના અંદાજ અનુસાર, ભારતમાં 60 વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરના લોકોની સંખ્યા વર્ષ 2050 સુધીમાં કુલ વસ્તીના 20 ટકાથી વધુ થઈ જશે. આ હિસ્સો આજની સરખામણીમાં બમણાથી પણ વધુ હશે.
શું ભારત પોતાની જ વૃદ્ધાવસ્થા માટે તૈયાર છે? 2046 સુધીમાં બદલાઈ જશે દેશનું ચિત્ર!
શું ભારત પોતાની જ વૃદ્ધાવસ્થા માટે તૈયાર છે? 2046 સુધીમાં બદલાઈ જશે દેશનું ચિત્ર!
શું ભારત પોતાની જ વૃદ્ધાવસ્થા માટે તૈયાર છે? 2046 સુધીમાં બદલાઈ જશે દેશનું ચિત્ર!
ભારત આજે પણ પોતાને યુવા દેશ માને છે. દાયકાઓ સુધી આ વાત સાચી પણ હતી અને તેના કારણે રોજગાર નીતિથી લઈને રાજકીય પ્રાથમિકતાઓ સુધીની અનેક બાબતોને દિશા મળી હતી. પરંતુ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર વસ્તી ભંડોળ (UNFPA)ના અંદાજ અનુસાર, ભારતમાં 60 વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરના લોકોની સંખ્યા વર્ષ 2050 સુધીમાં કુલ વસ્તીના 20 ટકાથી વધુ થઈ જશે. આ હિસ્સો આજની સરખામણીમાં બમણાથી પણ વધુ હશે.
વર્ષ 2046 સુધીમાં દેશના ઇતિહાસમાં પહેલીવાર 15 વર્ષથી ઓછી ઉંમરનાં બાળકો કરતાં વૃદ્ધ ભારતીયોની સંખ્યા વધુ થઈ જશે.
નાગરિકો માટે ગંભીરતા
આ કોઈ દૂરની કે અજાણી વાત નથી. આજે જે વ્યક્તિ 40 વર્ષની છે, તે પણ 2046માં આ વૃદ્ધ વસ્તીનો હિસ્સો હશે. યુવા કામદારોને ધ્યાનમાં રાખીને તૈયાર થયેલા ભારતે એક જ કાર્યકારી જીવનકાળ દરમિયાન એવા દેશમાં પરિવર્તિત થવું પડશે, જે પોતાના વૃદ્ધ નાગરિકો માટે પણ એટલી જ ગંભીરતાથી કામ કરે. મુશ્કેલ સવાલ એ નથી કે ભારત વૃદ્ધ થઈ રહ્યું છે કે નહીં. સ્પષ્ટ છે કે આવું થઈ રહ્યું છે. ખરેખર મુશ્કેલ સવાલ એ છે કે શું ભારત પોતાની વૃદ્ધ થતી વસ્તી માટે સુરક્ષાનું પૂરતું માળખું તૈયાર કરી રહ્યું છે?
40 ટકાથી વધુ વૃદ્ધો ગરીબ આવકમાં
અહીંથી ચિત્ર ચિંતાજનક બને છે. ભારતના 40 ટકાથી વધુ વૃદ્ધો સૌથી ગરીબ આવક જૂથમાં આવે છે, એટલે કે દેશની વસ્તીના સૌથી નીચલા 20 ટકા હિસ્સામાં. લગભગ 18.7 ટકા વૃદ્ધ ભારતીયો પાસે આવકનો કોઈ જ સ્ત્રોત નથી. ન પેન્શન, ન બચત અને ન તો પરિવાર તરફથી નિયમિત આર્થિક સહાય. કંઈ જ નહીં. ભારતના મોટી સંખ્યામાં વૃદ્ધો માટે વૃદ્ધાવસ્થા માત્ર જીવનનો એક જૈવિક તબક્કો નથી, પરંતુ તે ધીમે ધીમે આર્થિક મુશ્કેલીઓની ઊંડી ખાઈ પણ બની રહી છે.
પરિવારોમાં વ્યવસ્થા નબળી પડી રહી છે
આ સ્થિતિ અચાનક ઊભી થઈ નથી. ભારતના મોટા ભાગના આધુનિક ઇતિહાસમાં એવું માનવામાં આવતું હતું કે વૃદ્ધાવસ્થાની જવાબદારી પરિવાર સંભાળશે. બાળકો, સંયુક્ત પરિવારો અને એક જ છત નીચે રહેતી અનેક પેઢીઓ વૃદ્ધોની સંભાળ રાખશે. આજે પણ અનેક પરિવારોમાં આ માન્યતા જળવાઈ છે. પરંતુ ધીમે ધીમે આ વ્યવસ્થા નબળી પડી રહી છે. તેનું કારણ પ્રેમ કે ફરજનો અભાવ નથી, પરંતુ બદલાતી સામાજિક અને આર્થિક પરિસ્થિતિઓ છે.
પરિવારો નાના થઈ રહ્યા છે
પરિવારો નાના થઈ રહ્યા છે, એટલે જવાબદારી વહેંચવા માટે બાળકોની સંખ્યા પણ ઓછી થઈ રહી છે. નોકરી માટે ભારતની અંદર અને વિદેશમાં થતા સ્થળાંતરને કારણે અનેક બાળકો પોતાનાં માતા-પિતાથી દૂર રહે છે. જીવનનિર્વાહનો વધતો ખર્ચ એવા બાળકોની આર્થિક ક્ષમતાને પણ મર્યાદિત કરે છે, જેઓ પોતાનાં માતા-પિતાની સંભાળ રાખવા ઇચ્છે છે. પોતાના ઘરનો ખર્ચ ચલાવવાની સાથે માતા-પિતાની જરૂરિયાતો પૂરી કરવી તેમના માટે મુશ્કેલ બની શકે છે.
વૃદ્ધાવસ્થા માટેની ઔપચારિક સુરક્ષા
બીજી તરફ, ભારતની વૃદ્ધાવસ્થા માટેની ઔપચારિક સુરક્ષા વ્યવસ્થા પણ નબળી છે. પેન્શન, આરોગ્ય વીમા અને વૃદ્ધોની સંભાળ માટેની સેવાઓ એવા દેશોની સરખામણીમાં ઘણી પાછળ છે, જેઓ ભારત કરતાં વહેલા વૃદ્ધ વસ્તીના પડકારનો સામનો કરી ચૂક્યા છે અને સમયસર જરૂરી વ્યવસ્થાઓ ઊભી કરી હતી.
પેન્શન અને વૃદ્ધોની સંભાળ માટેનું માળખું
જાપાન, દક્ષિણ કોરિયા અને યુરોપના મોટા ભાગના દેશોએ સમૃદ્ધિના દાયકાઓ દરમિયાન પેન્શન અને વૃદ્ધોની સંભાળ માટેનું માળખું તૈયાર કર્યું હતું. તે સમયે તેમની વસ્તી અને કરવેરામાંથી થતી આવક બંનેમાં વૃદ્ધિ થઈ રહી હતી. તેની સરખામણીમાં ભારત સમાન વસ્તીગત પરિવર્તનનો સામનો કરવા જઈ રહ્યું છે, પરંતુ તેની પાસે તૈયારી માટે ઘણો ઓછો સમય છે અને સંભાળ લેવાની વસ્તી પણ ઘણી મોટી છે.
પેન્શન યોજના પસંદ કરવી
જરા વિચારો કે આજના સામાન્ય પરિવાર માટે આનો અર્થ શું થાય છે. નિવૃત્તિનું આયોજન ઘણીવાર વ્યક્તિગત નાણાકીય નિર્ણય તરીકે જોવામાં આવે છે. જેમ કે મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાં રોકાણ, ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ અથવા 30થી 40 વર્ષની ઉંમરે પેન્શન યોજના પસંદ કરવી. પરંતુ નિવૃત્તિના આયોજનને ભાગ્યે જ સમગ્ર પરિવાર સાથે જોડાયેલા પ્રશ્ન તરીકે જોવામાં આવે છે. આયોજન કરતી વખતે એ પણ વિચારવું જોઈએ કે બાળકો ભવિષ્યમાં ક્યાં રહેશે, નોકરી માટે કેટલા દૂર જશે અને જ્યારે માતા-પિતા સંપૂર્ણપણે સ્વતંત્ર રીતે રહી નહીં શકે, ત્યારે ખરેખર તેમની પાસે કોણ હાજર રહેશે?
સમૃદ્ધ બનતાં પહેલાં વૃદ્ધ થઈ જવાનું જોખમ
આ આંકડાઓમાં સમગ્ર દેશ માટે એક ગંભીર ચેતવણી પણ છુપાયેલી છે. ભારતની વસ્તી સમૃદ્ધ દેશ બનવાની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થાય તે પહેલાં જ વૃદ્ધ થઈ રહી છે. અર્થશાસ્ત્રીઓ ક્યારેક આ સ્થિતિને ‘સમૃદ્ધ બનતાં પહેલાં વૃદ્ધ થઈ જવાનું જોખમ’ કહે છે. આ પરિસ્થિતિ ભારતની સરકાર, નોકરીદાતાઓ અને પરિવારો માટેની તૈયારીઓની દિશા અને સમયમર્યાદા બંને બદલી નાખે છે. આનો અર્થ એવો નથી કે ગભરાઈ જવાની જરૂર છે. પરંતુ ભારતે એવી તૈયારી શરૂ કરવાની જરૂર છે, જેના પર હજુ સુધી પૂરતું ધ્યાન આપવામાં આવ્યું નથી.
ભારતના કાર્યબળનો મોટો હિસ્સો અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં
વૃદ્ધોની સંભાળ, વૃદ્ધાવસ્થા સંબંધિત આરોગ્ય સેવાઓ અને અસંગઠિત ક્ષેત્રના કામદારો માટે પેન્શનની સુવિધા વધારવા જેવા મુદ્દાઓ પર તાત્કાલિક ધ્યાન આપવું જરૂરી છે. ભારતના કાર્યબળનો મોટો હિસ્સો અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં કામ કરે છે. તેથી આ કામ 2046માં આંકડાઓને અવગણવા મુશ્કેલ બની જાય ત્યાં સુધી મુલતવી રાખી શકાય નહીં. દરેક વાચકે પોતાને એક પ્રામાણિક સવાલ પૂછવો જોઈએ. તમારા પરિવારમાં અત્યારે 60 વર્ષથી વધુ ઉંમરના કેટલા લોકો છે? શું તેમની પાસે આવકનો કોઈ વિશ્વસનીય સ્ત્રોત છે? શું તેમને યોગ્ય આરોગ્ય સેવાઓ મળી શકે છે? અને જરૂર પડે ત્યારે તેમની મદદ કરવા માટે કોઈ વ્યક્તિ નજીકમાં હાજર છે?
ભવિષ્ય માટે કોણ તૈયારી કરી રહ્યું છે?
આ સવાલોના જવાબ ભવિષ્યમાં નહીં, પરંતુ આજની સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને આપવા જોઈએ. જો આમાંથી કોઈ પણ સવાલનો જવાબ અનિશ્ચિત હોય, તો આ અઠવાડિયે જ પરિવાર સાથે આ અંગે વાત કરવી યોગ્ય રહેશે. કોઈ સંકટ ઊભું થાય તેની રાહ જોવાની જરૂર નથી. ભારતે દાયકાઓ સુધી પોતાના યુવાનોને ભવિષ્ય માટે તૈયાર કરવામાં વિતાવ્યાં છે. હવે કદાચ એટલી જ ગંભીરતાથી એ પૂછવાનો સમય આવી ગયો છે કે ભારતના વૃદ્ધ નાગરિકોના ભવિષ્ય માટે કોણ તૈયારી કરી રહ્યું છે?