ગુજરાતનાં ધાર્મિક સ્થળોને વધુ સ્વચ્છ અને પર્યાવરણમિત્ર બનાવવાની દિશામાં રાજ્ય સરકારે વધુ એક મહત્વપૂર્ણ પહેલ હાથ ધરી છે. સોમનાથ મંદિરમાં પ્લાસ્ટિકના વિકલ્પરૂપે પર્યાવરણમિત્ર પ્રસાદ પેકેજિંગની વ્યવસ્થા શરૂ થયા બાદ હવે આ મોડેલને શક્તિપીઠ અંબાજી મંદિરમાં પણ અમલમાં મૂકવાની તૈયારી ચાલી રહી છે. ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (GPCB) અને નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ડિઝાઇન (NID) દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા આ વિકલ્પો થકી દર વર્ષે આશરે 135.6 ટન પ્લાસ્ટિક કચરો અટકાવવાનું લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું છે.
યાત્રાધામોમાં પર્યાવરણ સંરક્ષણને મળશે પ્રોત્સાહન
મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલના નેતૃત્વ હેઠળ ગુજરાતનાં અગ્રણી યાત્રાધામોમાં ‘પ્રસાદ સાથે પ્રકૃતિનું જતન’ની ભાવનાને સાકાર કરવા માટે પ્રયાસો હાથ ધરવામાં આવ્યા છે. આ પહેલ અંતર્ગત પ્રસાદના વિતરણમાં વપરાતા સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિકના પેકેજિંગને બદલે પર્યાવરણને અનુકૂળ વિકલ્પો અપનાવવામાં આવશે.
સોમનાથ મંદિરમાં અમલમાં મૂકવામાં આવેલા મોડેલની સફળતાને આધારે હવે અંબાજી મંદિરમાં પણ આવી વ્યવસ્થા શરૂ કરવાની દિશામાં કામગીરી થઈ રહી છે. આ પહેલથી પ્રસાદ વિતરણની પરંપરાગત વ્યવસ્થાને જાળવી રાખવાની સાથે પ્લાસ્ટિક પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં મદદ મળશે.
અંબાજીમાં દર વર્ષે 135.6 ટન પ્લાસ્ટિક કચરો અટકાવવાની યોજના
અંબાજી મંદિરમાં દરરોજ મોટી સંખ્યામાં શ્રદ્ધાળુઓ માતાજીનાં દર્શન કરવા આવે છે. અહીં પ્રસાદના વિતરણ માટે હાલ પ્લાસ્ટિકનાં બોક્સનો મોટા પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે. સામાન્ય દિવસોમાં અંદાજે 15,000 પ્લાસ્ટિક બોક્સની જરૂર પડે છે, જ્યારે તહેવારો અને વિશેષ ધાર્મિક પ્રસંગોએ આ સંખ્યામાં વધારો થાય છે.
વન અને પર્યાવરણ મંત્રી અર્જુન મોઢવાડિયાના જણાવ્યા અનુસાર, અંબાજી મંદિરમાં દર મહિને આશરે 10 લાખ પ્રસાદનાં બોક્સનું વિતરણ થાય છે. તેના કારણે પેકેજિંગમાંથી અંદાજે 11,299.5 કિલોગ્રામ પ્લાસ્ટિક કચરો ઉત્પન્ન થાય છે.
આ સ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને પ્લાસ્ટિકના સ્થાને પર્યાવરણમિત્ર પેકેજિંગ અપનાવવાની યોજના તૈયાર કરવામાં આવી છે. આ વિકલ્પોનો ઉપયોગ શરૂ થતાં દર વર્ષે આશરે 135.6 ટન પ્લાસ્ટિક કચરો અટકાવી શકાશે. સાથે જ પ્રસાદની સ્વચ્છતા, સંગ્રહ અને વિતરણની સુવિધા જળવાઈ રહે તે માટે પણ ખાસ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે.
શેરડીના બગાસ અને ટીનનાં પાત્ર બનશે વિકલ્પ
ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડે અમદાવાદની નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ડિઝાઇનની મદદથી પ્રસાદના પેકેજિંગ માટે વિવિધ વિકલ્પો તૈયાર કરાવ્યા છે. તેમાં પ્લાસ્ટિકમુક્ત કાગળનાં બોક્સ, શેરડીના બગાસમાંથી બનાવવામાં આવેલા કન્ટેનર અને ફરીથી ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેવા ટીનનાં ડબ્બાનો સમાવેશ થાય છે.
આ વિકલ્પો પ્રસાદના પ્રકાર અને ઉપયોગને ધ્યાનમાં રાખીને તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે. ટૂંકા સમયમાં ઉપયોગમાં લેવાતા પ્રસાદ માટે હલકાં અને જૈવવિઘટનક્ષમ પેકેજિંગ ઉપયોગી બનશે, જ્યારે ઘરે લઈ જવાના અથવા લાંબા અંતર સુધી લઈ જવાના પ્રસાદ માટે મજબૂત પાત્રોનો ઉપયોગ કરી શકાશે.
ટીનનાં ડબ્બા વારંવાર ઉપયોગમાં લઈ શકાય તે રીતે તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે. તેનાથી એક જ પાત્રનો લાંબા સમય સુધી ઉપયોગ શક્ય બનશે અને વારંવાર નવું પેકેજિંગ લેવાની જરૂરિયાત ઘટશે.
NIDના અભ્યાસ બાદ તૈયાર કરાયા અલગ-અલગ વિકલ્પો
યોગ્ય પેકેજિંગ વિકસાવવા માટે GPCBએ નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ડિઝાઇનની ઇન્ટિગ્રેટેડ ડિઝાઇન સર્વિસિસની વ્યાવસાયિક ડિઝાઇન કન્સલ્ટન્સીની મદદ લીધી હતી. આ માટે સોમનાથ અને અંબાજી મંદિરમાં સ્થળ પર અભ્યાસ પણ કરવામાં આવ્યો હતો.
અભ્યાસ દરમિયાન શ્રદ્ધાળુઓની અવરજવર, પ્રસાદનું પ્રમાણ, પ્રસાદ તૈયાર કરવાની અને પેક કરવાની પ્રક્રિયા, સંગ્રહની સ્થિતિ, વિતરણની પદ્ધતિઓ તથા કચરાના પ્રમાણનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું.
આ અભ્યાસમાં સામે આવ્યું કે દરેક પ્રકારના પ્રસાદ માટે એક જ પ્રકારનું પેકેજિંગ અસરકારક બની શકે નહીં. પ્રસાદના વપરાશનો સમય, તેને લઈ જવાની સુવિધા અને સંગ્રહની જરૂરિયાત પ્રમાણે અલગ-અલગ પેકેજિંગ વિકલ્પો જરૂરી છે. આ બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને કાગળ, શેરડીના બગાસ અને ટીનનાં પાત્રોનો વિકલ્પ તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે.
સોમનાથમાં પહેલેથી અમલમાં છે પ્લાસ્ટિકમુક્ત પેકેજિંગ
અંબાજી મંદિર પહેલાં સોમનાથ મંદિરમાં પર્યાવરણમિત્ર પ્રસાદ પેકેજિંગની વ્યવસ્થા અમલમાં મૂકવામાં આવી છે. મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલના હસ્તે 17 સપ્ટેમ્બર, 2026ના રોજ આ વ્યવસ્થાનું ઉદ્ઘાટન કરવામાં આવ્યું હતું.
સોમનાથ મંદિરમાં દરરોજ આશરે 4,200 કિલોગ્રામ પ્રસાદનું વિતરણ લગભગ 27,700 બોક્સ દ્વારા કરવામાં આવે છે. પ્લાસ્ટિકના પાત્રોના સ્થાને કાગળનાં બોક્સ અને ફરીથી ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેવા ટીનનાં ડબ્બાનો ઉપયોગ કરીને દર વર્ષે 203 ટનથી વધુ પ્લાસ્ટિકનો વપરાશ અટકાવવાની સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
સોમનાથમાં શરૂ કરાયેલી આ પહેલ હવે અન્ય ધાર્મિક સ્થળો માટે પણ માર્ગદર્શક બની શકે છે. અંબાજીમાં તેનો અમલ થતાં રાજ્યનાં મુખ્ય યાત્રાધામોમાં પ્લાસ્ટિકના ઉપયોગને ઘટાડવાની દિશામાં વધુ એક પગલું આગળ વધશે.
ધાર્મિક પરંપરા સાથે પર્યાવરણની જવાબદારી
વન અને પર્યાવરણ રાજ્યમંત્રી પ્રવીણ માળીના જણાવ્યા અનુસાર, આ પહેલનો હેતુ માત્ર પેકેજિંગ બદલવાનો નથી, પરંતુ પર્યાવરણ પ્રત્યેની જવાબદારીને ધાર્મિક આચરણનો હિસ્સો બનાવવાનો છે. પર્યાવરણમિત્ર વિકલ્પો, યોગ્ય આયોજન અને લોકોની ભાગીદારી દ્વારા પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપી શકાય છે.
ધાર્મિક સ્થળો સમાજમાં લોકોની જીવનશૈલી અને વર્તન પર અસર કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. તેથી મંદિરોમાં પ્લાસ્ટિકના વપરાશને ઘટાડવા માટે કરવામાં આવતા પ્રયાસો શ્રદ્ધાળુઓને પણ પર્યાવરણ પ્રત્યે વધુ જાગૃત બનાવી શકે છે.
પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીની પર્યાવરણ પ્રત્યે સભાન જીવનશૈલી અને જવાબદાર વપરાશની ભાવનાને અનુરૂપ આ પહેલમાં જનભાગીદારીને પણ મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. પ્રસાદ લેતી વખતે પર્યાવરણમિત્ર પેકેજિંગનો સ્વીકાર કરવો એ પ્રકૃતિના સંરક્ષણ તરફનું એક નાનું પરંતુ અસરકારક પગલું બની શકે છે.
અંબાજીથી સ્વચ્છ યાત્રાધામોની દિશામાં નવી પહેલ
અંબાજી મંદિરમાં ઇકો-ફ્રેન્ડલી પ્રસાદ પેકેજિંગનો અમલ થવાથી પ્લાસ્ટિક કચરામાં ઘટાડો લાવવાની સાથે યાત્રાધામોમાં ટકાઉ વ્યવસ્થાપનને પ્રોત્સાહન મળશે. શેરડીના બગાસમાંથી બનાવેલા કન્ટેનર, કાગળનાં બોક્સ અને ફરીથી ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેવા ટીનનાં ડબ્બા જેવા વિકલ્પો પરંપરા અને પર્યાવરણ વચ્ચે સંતુલન સ્થાપિત કરવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
આ પહેલની સફળતા માત્ર સરકાર કે મંદિર વહીવટીતંત્રના પ્રયાસો પર જ નહીં, પરંતુ શ્રદ્ધાળુઓ દ્વારા પર્યાવરણમિત્ર વિકલ્પો અપનાવવા પર પણ આધારિત રહેશે. જો આ મોડેલનો વ્યાપ વધશે, તો ગુજરાતનાં અન્ય યાત્રાધામોમાં પણ પ્લાસ્ટિકનો વપરાશ ઘટાડવા માટે નવી દિશા મળી શકે છે.
આમ, ‘પ્રસાદ સાથે પ્રકૃતિનું જતન’ અભિયાન ધાર્મિક આસ્થા સાથે પર્યાવરણ સંરક્ષણને જોડવાનો પ્રયાસ છે, જે સ્વચ્છ અને ટકાઉ યાત્રાધામોના નિર્માણમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.