વિશ્વના વિવિધ દેશોમાં હવે આપત્તિ આવે ત્યારે સરકારની મદદ પહોંચે ત્યાં સુધી નાગરિકો પોતાના પરિવારની મૂળભૂત જરૂરિયાતો પૂરી કરી શકે તે માટે તૈયારી વધારવા પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે. બ્રિટનના નવા અભિયાનમાં ત્રણ દિવસની આવશ્યક ચીજવસ્તુઓ ઘરમાં રાખવાની સલાહ આપવામાં આવી છે, જ્યારે જાપાનમાં લાંબા સમયથી ભૂકંપ અને અન્ય કુદરતી આફતોને ધ્યાનમાં રાખીને ઓછામાં ઓછા ત્રણ દિવસથી એક અઠવાડિયા સુધીનું પાણી અને ખાદ્યસામગ્રી સંગ્રહવાની ભલામણ કરવામાં આવે છે.અમેરિકાની આપત્તિ-તૈયારી માર્ગદર્શિકામાં પણ કટોકટી પછી ઓછામાં ઓછા 72 કલાક સુધી ઉપયોગી થાય એટલી સામગ્રી તૈયાર રાખવા પર ભાર છે.
આ સલાહને કારણે લોકોમાં એક સવાલ ઊભો થઈ શકે છે કે શું વિશ્વ કોઈ મોટા યુદ્ધ કે ગંભીર વૈશ્વિક સંકટ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે? ઉપલબ્ધ સત્તાવાર માર્ગદર્શિકાઓના આધારે આવો નિષ્કર્ષ કાઢવો યોગ્ય નથી. સરકારો દ્વારા આપવામાં આવતી આ પ્રકારની સૂચનાઓ પાછળ કુદરતી આફતો, ભારે હવામાન, વીજળી અને પાણી જેવી આવશ્યક સેવાઓમાં વિક્ષેપ, સાયબર હુમલા અને પુરવઠા વ્યવસ્થામાં અવરોધ જેવા અનેક સંભવિત જોખમો હોય છે. બ્રિટનની નવી પહેલમાં પણ મુખ્ય ભાર કટોકટીની આગાહી કરવા કરતાં અગાઉથી તૈયારી રાખવા પર છે.
બ્રિટનમાં ‘Be Ready’ અભિયાન શા માટે શરૂ થયું?
બ્રિટન સરકારે 22 ઑક્ટોબર 2026ના રોજ ‘Be Ready’ અભિયાન શરૂ કર્યું હતું. આ અભિયાન હેઠળ પરિવારોને એવી તૈયારી રાખવા કહેવામાં આવ્યું છે કે વીજળી, પાણી, ફોન, ઇન્ટરનેટ અથવા અન્ય જરૂરી સેવાઓમાં અચાનક વિક્ષેપ આવે તો તેઓ લગભગ 72 કલાક સુધી પોતાની મૂળભૂત જરૂરિયાતો પૂરી કરી શકે. સરકારના જણાવ્યા મુજબ, તાજેતરના વર્ષોમાં આવેલા ભારે વાવાઝોડા, જંગલોમાં લાગેલી આગ અને સાયબર સુરક્ષા સંબંધિત જોખમોએ આવી તૈયારીનું મહત્ત્વ વધાર્યું છે. આ અભિયાનનો એક મહત્ત્વનો હેતુ એ પણ છે કે કટોકટીની શરૂઆતમાં દરેક નાની જરૂરિયાત માટે તાત્કાલિક રાહત સેવાઓ પર નિર્ભરતા ઓછી રહે. જો પરિવારો પાસે થોડા દિવસ ચાલે એટલું પાણી, ખોરાક અને જરૂરી દવાઓ હોય, તો બચાવ અને રાહત ટીમો ગંભીર સ્થિતિમાં ફસાયેલા લોકો તથા તાત્કાલિક મદદની જરૂર હોય તેવા નાગરિકો પર વધુ ધ્યાન આપી શકે છે. આથી વ્યક્તિગત તૈયારીને માત્ર ઘરગથ્થુ આયોજન નહીં, પરંતુ સમગ્ર સમાજની આપત્તિ સામે ટકી રહેવાની ક્ષમતાનો ભાગ માનવામાં આવે છે.બ્રિટનની સત્તાવાર માર્ગદર્શિકા અનુસાર દરેક વ્યક્તિ માટે દરરોજ આશરે ત્રણ લિટર પીવાનું પાણી રાખવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે. એટલે એક વ્યક્તિ માટે ત્રણ દિવસનું પીવાનું પાણી લગભગ નવ લિટર થાય છે. પરિવારના સભ્યોની સંખ્યા પ્રમાણે પાણીનો જથ્થો નક્કી કરવો જોઈએ. રસોઈ, સફાઈ અને અન્ય ઘરગથ્થુ જરૂરિયાતો માટે વધારાના પાણીની પણ જરૂર પડી શકે છે. ખોરાકમાં એવી વસ્તુઓ રાખવાની સલાહ છે જે લાંબા સમય સુધી બગડે નહીં અને જરૂર પડે ત્યારે રેફ્રિજરેટર કે રસોઈ વગર પણ ખાઈ શકાય. ડબ્બાબંધ ખોરાક, સૂકા મેવા અને લાંબી શેલ્ફ લાઇફ ધરાવતી અન્ય ખાદ્યવસ્તુઓ ઉપયોગી બની શકે છે. સાથે ટોર્ચ, વધારાની બેટરી, ચાર્જ કરેલો પાવર બેંક, બેટરીથી ચાલતું અથવા હાથથી ચાર્જ થતું રેડિયો, પ્રાથમિક સારવારની કિટ, જરૂરી દવાઓ, ધાબળા અને સ્વચ્છતા માટેની સામગ્રી રાખવી જોઈએ. મોબાઇલ નેટવર્ક અથવા ઇન્ટરનેટ બંધ થઈ જાય તો પણ જરૂરી માહિતી મેળવી શકાય તે માટે રેડિયો ઉપયોગી બની શકે છે. તેવી જ રીતે, ડિજિટલ ચુકવણી કે એટીએમની સેવા ખોરવાય તો રોજિંદી જરૂરિયાતો પૂરી કરવામાં મુશ્કેલી ન પડે તે માટે થોડા રોકડ રૂપિયા રાખવાની પણ સલાહ આપવામાં આવે છે. પરિવારના અગત્યના સંપર્ક નંબર અને જરૂરી દસ્તાવેજોની નકલો પણ સરળતાથી મળી રહે તેવી જગ્યાએ રાખવી ઉપયોગી છે. બાળકો, વૃદ્ધો, નિયમિત દવા લેતા લોકો અને પાળતુ પ્રાણીઓની જરૂરિયાતોનો પણ આગોતરો વિચાર કરવો જોઈએ.
જાપાનમાં ત્રણ દિવસથી એક અઠવાડિયાની તૈયારી પર ભાર
જાપાનમાં ભૂકંપ, સુનામી અને અન્ય કુદરતી આફતોના જોખમને કારણે ઘરગથ્થુ સંગ્રહની સલાહ લાંબા સમયથી આપવામાં આવે છે. જાપાન સરકારના જાહેર માહિતી પોર્ટલ અનુસાર, દરેક વ્યક્તિ માટે દરરોજ આશરે ત્રણ લિટર પાણી અને ઓછામાં ઓછા ત્રણ દિવસથી એક અઠવાડિયા સુધી ચાલે એટલો ખોરાક રાખવો યોગ્ય માનવામાં આવે છે. આવી તૈયારી પાછળનું કારણ વ્યવહારુ છે. મોટા ભૂકંપ અથવા અન્ય આપત્તિ પછી રસ્તાઓને નુકસાન થઈ શકે છે, વીજળી-ગેસ-પાણીની સેવાઓ બંધ થઈ શકે છે અને દુકાનો સુધી માલ પહોંચાડતી સપ્લાય ચેઇન ખોરવાઈ શકે છે. રાહત સામગ્રી પહોંચવામાં પણ સમય લાગી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ઘરમાં પહેલેથી જરૂરી સામગ્રી હોય તો પરિવારોને શરૂઆતના દિવસોમાં વધુ સુરક્ષિત રીતે પરિસ્થિતિનો સામનો કરવામાં મદદ મળે છે. જાપાનની માર્ગદર્શિકામાં રોજિંદા જીવનમાં વપરાતી વસ્તુઓ થોડા પ્રમાણમાં વધારાની ખરીદીને રાખવાની અને જૂની વસ્તુઓ વાપરીને તેની જગ્યાએ નવી ખરીદવાની પદ્ધતિને પણ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે. આ રીતે અનાવશ્યક ખર્ચ કર્યા વગર સંગ્રહ જાળવી શકાય છે અને ખોરાકની સમયમર્યાદા પૂરી થઈ જવાની શક્યતા પણ ઘટે છે.અમેરિકાની Ready.gov માર્ગદર્શિકામાં આપત્તિ પછી વ્યક્તિ અથવા પરિવારને ઓછામાં ઓછા 72 કલાક સુધી પોતાની જરૂરિયાતો પૂરી કરી શકે એટલી સામગ્રી તૈયાર રાખવાનું સૂચવવામાં આવ્યું છે. તેમાં ખોરાક, પાણી અને અન્ય જરૂરી વસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે. ઘર ઉપરાંત વ્યક્તિ જ્યાં કામ કરતી હોય અથવા વાહનમાં મુસાફરી કરતી હોય ત્યાં પણ પરિસ્થિતિ પ્રમાણે નાની ઇમરજન્સી કિટ રાખવાનું વિચારવા જણાવાયું છે. આ પ્રકારની તૈયારીનો અર્થ એ નથી કે કોઈ ચોક્કસ આપત્તિ નજીકમાં જ આવવાની છે. તેનો અર્થ એટલો છે કે પૂર, વાવાઝોડું, ભૂકંપ, લાંબો વીજ પુરવઠો ખોરવાવાનો બનાવ અથવા અન્ય કટોકટી સર્જાય ત્યારે પરિવાર પાસે શરૂઆતની જરૂરિયાતો માટે વ્યવસ્થા હોવી જોઈએ. કટોકટીનું સ્વરૂપ અને તેની અસર વિસ્તાર પ્રમાણે અલગ હોઈ શકે છે, તેથી દરેક પરિવારે પોતાના વિસ્તારના જોખમો અને સ્થાનિક સત્તાવાળાઓની સૂચનાઓ ધ્યાનમાં રાખવી જરૂરી છે.
સાયબર હુમલા અને પુરવઠા વ્યવસ્થામાં વિક્ષેપ પણ ચિંતાનો વિષય
આજના સમયમાં વીજળી, સંચાર, બેંકિંગ અને ખરીદી જેવી અનેક સેવાઓ ડિજિટલ સિસ્ટમો પર આધારિત છે. જો સાયબર હુમલા કે ટેકનિકલ ખામીને કારણે કેટલીક સેવાઓ લાંબા સમય સુધી ખોરવાય, તો રોજિંદા જીવન પર અસર થઈ શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ડિજિટલ ચુકવણી ન ચાલે, ફોન નેટવર્ક બંધ રહે અથવા માલની હેરફેર અટકી જાય તો સામાન્ય વસ્તુઓ મેળવવામાં પણ મુશ્કેલી સર્જાઈ શકે છે. બ્રિટનની તાજેતરની પહેલમાં આવા જોખમો સામે વધુ તૈયાર રહેવાની જરૂરિયાતનો ઉલ્લેખ થયો છે. પરંતુ આ જોખમોનો ઉલ્લેખ થવો અને કોઈ ચોક્કસ હુમલો થવાનો છે એવો દાવો કરવો-બંને અલગ બાબતો છે. નાગરિકોએ અફવાઓ કે સોશિયલ મીડિયા પરના અપ્રમાણિત દાવાઓના આધારે ગભરાઈને મોટા પ્રમાણમાં ખરીદી કરવાને બદલે સરકાર અને આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સંસ્થાઓની સત્તાવાર સૂચનાઓનું પાલન કરવું જોઈએ.
સામાન્ય પરિવારો માટે શું શીખવા જેવું છે?
ભારત સહિતના દેશોમાં પણ પૂર, ચક્રવાત, ભૂકંપ, ભારે વરસાદ અથવા અન્ય સ્થાનિક આપત્તિઓને ધ્યાનમાં રાખીને ઘરગથ્થુ તૈયારી ઉપયોગી સાબિત થઈ શકે છે. દરેક પરિવારે પોતાની જરૂરિયાત મુજબ પીવાનું પાણી, લાંબા સમય સુધી સાચવી શકાય તેવો ખોરાક, નિયમિત દવાઓ, ટોર્ચ, પાવર બેંક અને પ્રાથમિક સારવારની સામગ્રી ઉપલબ્ધ રાખવી જોઈએ. પરિવારના સભ્યોને કટોકટીમાં સંપર્ક કેવી રીતે કરવો, જરૂરી દસ્તાવેજો ક્યાં રાખ્યા છે અને મદદ ક્યાંથી મેળવવી તેની જાણ હોવી પણ એટલી જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. આ તૈયારી એક જ દિવસમાં મોટી ખરીદી કરીને કરવાની જરૂર નથી. ઘરમાં પહેલેથી શું ઉપલબ્ધ છે તે તપાસીને બાકીની વસ્તુઓ નિયમિત ખરીદી દરમિયાન થોડીથોડી ઉમેરવી વધુ વ્યવહારુ રીત છે. સમયાંતરે ખાદ્યવસ્તુઓની સમયમર્યાદા તપાસવી, વપરાયેલી સામગ્રી ફરીથી ભરવી અને પરિવારની બદલાતી જરૂરિયાતો મુજબ કિટમાં ફેરફાર કરવો જોઈએ. બ્રિટનની સત્તાવાર માર્ગદર્શિકા પણ ધીમે ધીમે તૈયારી વધારવા અને ગભરાટમાં ખરીદી ન કરવા પર ભાર મૂકે છે. આખરે, બ્રિટન, અમેરિકા અને જાપાન જેવા દેશોની માર્ગદર્શિકાઓનો મુખ્ય સંદેશ એ છે કે કટોકટી ક્યારે આવશે તેની ચોક્કસ આગાહી કરવી શક્ય ન હોય, છતાં તેની અસર ઘટાડવા માટે અગાઉથી આયોજન કરી શકાય છે. ત્રણ દિવસથી એક અઠવાડિયાની મૂળભૂત તૈયારી રાખવી એ યુદ્ધ કે વૈશ્વિક સંકટ આવવાનું નિશ્ચિત સંકેત નથી; તે આપત્તિ સમયે ગભરાટ ઓછો કરવા, પરિવારની જરૂરિયાતો પૂરી કરવા અને રાહત વ્યવસ્થાને વધુ અસરકારક બનાવવાનો વ્યવહારુ ઉપાય છે.