ગુજરાતના ગીર સોમનાથ જિલ્લામાં પ્રભાસ પાટણ ખાતે આવેલું સોમનાથ મંદિર અરબી સમુદ્રના કિનારે આવેલું છે. બાર જ્યોતિર્લિંગોમાં તેનું વિશેષ સ્થાન છે. મંદિરની મુલાકાત સાથે સમુદ્રકિનારો અને આસપાસનાં ધાર્મિક સ્થળો પણ જોઈ શકાય છે.
અહીં પહોંચવા માટે સૌથી નજીકનું મુખ્ય રેલવે સ્ટેશન વેરાવળ છે, જે સોમનાથથી થોડા અંતરે આવેલું છે.
12 જ્યોતિર્લિંગ ક્યાં આવેલાં છે?: એક પછી એક જાણો સ્થળ અને પહોંચવાનો માર્ગ
ગુજરાતના ગીર સોમનાથ જિલ્લામાં પ્રભાસ પાટણ ખાતે આવેલું સોમનાથ મંદિર અરબી સમુદ્રના કિનારે આવેલું છે. બાર જ્યોતિર્લિંગોમાં તેનું વિશેષ સ્થાન છે. મંદિરની મુલાકાત સાથે સમુદ્રકિનારો અને આસપાસનાં ધાર્મિક સ્થળો પણ જોઈ શકાય છે.
અહીં પહોંચવા માટે સૌથી નજીકનું મુખ્ય રેલવે સ્ટેશન વેરાવળ છે, જે સોમનાથથી થોડા અંતરે આવેલું છે.
અમદાવાદ, રાજકોટ અને જૂનાગઢથી રોડ માર્ગે પણ પહોંચી શકાય છે. હવાઈ માર્ગે આવનાર પ્રવાસીઓ માટે દીવ અને રાજકોટનાં એરપોર્ટ વિકલ્પ બની શકે છે.
2. મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગ – આંધ્રપ્રદેશ
આંધ્રપ્રદેશના નલ્લમાલા પર્વતમાળામાં શ્રીશૈલમ ખાતે મલ્લિકાર્જુન જ્યોતિર્લિંગ આવેલું છે. આ સ્થળ ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતીની ઉપાસના માટે જાણીતું છે. અહીંનું મંદિર પર્વતીય અને જંગલ વિસ્તારની વચ્ચે આવેલું હોવાથી યાત્રા દરમિયાન કુદરતી સૌંદર્યનો પણ અનુભવ થાય છે.
અહીં પહોંચવા માટે હૈદરાબાદ મુખ્ય હવાઈ અને રેલવે જોડાણ ધરાવતું શહેર છે. હૈદરાબાદથી શ્રીશૈલમ સુધી બસ અથવા ખાનગી વાહન દ્વારા જઈ શકાય છે. માર્કાપુર રોડ રેલવે સ્ટેશન પણ એક વિકલ્પ છે, પરંતુ ત્યાંથી આગળ રોડ માર્ગે મુસાફરી કરવી પડે છે.
3. મહાકાલેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ – ઉજ્જૈન, મધ્યપ્રદેશ
મધ્યપ્રદેશના ઉજ્જૈનમાં ક્ષિપ્રા નદીના કિનારે મહાકાલેશ્વર મંદિર આવેલું છે. આ બાર જ્યોતિર્લિંગોમાં દક્ષિણમુખી શિવલિંગ માટે વિશેષ ઓળખ ધરાવે છે. અહીં યોજાતી ભસ્મ આરતી દેશભરના શ્રદ્ધાળુઓને આકર્ષે છે. ભસ્મ આરતીમાં ભાગ લેવા માટે મંદિરની સત્તાવાર વ્યવસ્થા પ્રમાણે અગાઉથી બુકિંગ અને નિયમોની માહિતી મેળવવી જરૂરી છે.
ઉજ્જૈન જંક્શન રેલવે સ્ટેશનથી મંદિર સુધી સ્થાનિક વાહન દ્વારા સરળતાથી પહોંચી શકાય છે. હવાઈ માર્ગે આવનાર માટે ઇન્દોર એરપોર્ટ મુખ્ય વિકલ્પ છે. ઇન્દોરથી ઉજ્જૈનનું અંતર આશરે 55 કિલોમીટર છે.
4. ઓમકારેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ – મધ્યપ્રદેશ
નર્મદા નદીના કિનારે માંધાતા ટાપુ પર ઓમકારેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ આવેલું છે. નર્મદા નદી અને કાવેરીના સંગમ વિસ્તારને કારણે આ સ્થળ ધાર્મિક અને કુદરતી દૃષ્ટિએ વિશેષ મહત્ત્વ ધરાવે છે. અહીં મંદિરનાં દર્શન સાથે નર્મદા કિનારે પરિક્રમા અને ઘાટોની મુલાકાત પણ લઈ શકાય છે.
ઓમકારેશ્વર રોડ રેલવે સ્ટેશનથી મંદિર સુધી રોડ માર્ગે પહોંચવાની વ્યવસ્થા છે. ઇન્દોરથી આશરે 80થી 90 કિલોમીટરની મુસાફરી કરીને પણ અહીં પહોંચી શકાય છે. ઇન્દોર એરપોર્ટ નજીકનું મુખ્ય હવાઈ મથક છે.
5. કેદારનાથ જ્યોતિર્લિંગ – ઉત્તરાખંડ
ઉત્તરાખંડના રુદ્રપ્રયાગ જિલ્લામાં હિમાલયની ઊંચાઈએ આવેલું કેદારનાથ મંદિર બાર જ્યોતિર્લિંગોમાં સૌથી પડકારજનક યાત્રા સ્થળોમાંનું એક છે. હિમાલયની વચ્ચે આવેલું આ મંદિર દર વર્ષે મર્યાદિત સમયગાળા માટે જ શ્રદ્ધાળુઓ માટે ખુલ્લું રહે છે. શિયાળામાં ભારે હિમવર્ષાને કારણે મંદિરનાં કપાટ બંધ રહે છે અને શિયાળુ પૂજા અન્ય સ્થળે થાય છે.
કેદારનાથ સુધી સીધી રેલવે કે રોડ સુવિધા નથી. સામાન્ય રીતે યાત્રાળુઓ હરિદ્વાર અથવા ઋષિકેશ પહોંચે છે અને ત્યાંથી રોડ માર્ગે ગૌરીકુંડ સુધી જાય છે. ગૌરીકુંડથી કેદારનાથ સુધી આશરે 16થી 18 કિલોમીટરનું પગપાળા ચઢાણ છે. હેલિકોપ્ટર સેવા પણ ઉપલબ્ધ હોઈ શકે છે, પરંતુ તે હવામાન, વહીવટી મંજૂરી અને બુકિંગ પર આધારિત છે. યાત્રા પહેલાં સરકારી નોંધણી, આરોગ્ય સલાહ અને હવામાનની માહિતી તપાસવી જરૂરી છે.
6. ભીમાશંકર જ્યોતિર્લિંગ – મહારાષ્ટ્ર
મહારાષ્ટ્રના પુણે જિલ્લામાં સહ્યાદ્રિ પર્વતમાળામાં ભીમાશંકર મંદિર આવેલું છે. આસપાસનો જંગલ વિસ્તાર અને કુદરતી વાતાવરણ આ સ્થળને ધાર્મિક પ્રવાસન સાથે નેચર ટૂરિઝમ માટે પણ આકર્ષક બનાવે છે. ભીમા નદીના ઉદ્ગમ સાથે પણ આ વિસ્તારનું નામ જોડાયેલું છે.
અહીં પહોંચવા માટે પુણે મુખ્ય રેલવે અને હવાઈ જોડાણ ધરાવતું શહેર છે. પુણેથી ભીમાશંકર સુધી આશરે 100થી 110 કિલોમીટરનો રોડ પ્રવાસ કરવો પડે છે. મુંબઈથી પણ રોડ માર્ગે પહોંચી શકાય છે. પર્વતીય રસ્તાઓ હોવાથી વરસાદની ઋતુમાં મુસાફરી પહેલાં રસ્તાની સ્થિતિ તપાસવી જોઈએ.
7. કાશી વિશ્વનાથ જ્યોતિર્લિંગ – વારાણસી, ઉત્તરપ્રદેશ
ઉત્તરપ્રદેશના વારાણસી શહેરમાં ગંગા નદીના કિનારે કાશી વિશ્વનાથ મંદિર આવેલું છે. કાશી ભારતનાં પ્રાચીન ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક શહેરોમાંનું એક છે. મંદિરની મુલાકાત સાથે ગંગા ઘાટ, ગંગા આરતી અને જૂના શહેરની ગલીઓનો અનુભવ પણ યાત્રાનો ભાગ બની શકે છે.
વારાણસી જંક્શન અને બનારસ રેલવે સ્ટેશનથી શહેરમાં પહોંચવું સરળ છે. લાલ બહાદુર શાસ્ત્રી આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ હવાઈ મુસાફરી માટે મુખ્ય વિકલ્પ છે. મંદિર વિસ્તાર સુધી પહોંચવા માટે સ્થાનિક વાહન અને પગપાળા માર્ગનો ઉપયોગ કરવો પડે છે. ભીડવાળા દિવસોમાં સમયનું આયોજન કરીને જવું વધુ અનુકૂળ રહે છે.
8. ત્ર્યંબકેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ – મહારાષ્ટ્ર
નાશિક નજીક ત્ર્યંબક શહેરમાં બ્રહ્મગિરિ પર્વતની તળેટીમાં ત્ર્યંબકેશ્વર મંદિર આવેલું છે. ગોદાવરી નદીના ઉદ્ગમ વિસ્તાર સાથે આ સ્થળનું ધાર્મિક મહત્ત્વ જોડાયેલું છે. મંદિરની સ્થાપત્યશૈલી અને આસપાસના પર્વતીય વિસ્તારને કારણે અહીં વર્ષભર શ્રદ્ધાળુઓ આવે છે.
અહીં પહોંચવા માટે નાશિક રોડ રેલવે સ્ટેશન મુખ્ય વિકલ્પ છે. ત્યાંથી આશરે 35થી 40 કિલોમીટરનો રોડ પ્રવાસ કરીને ત્ર્યંબકેશ્વર પહોંચી શકાય છે. નાશિકનું ઓઝર એરપોર્ટ પણ હવાઈ મુસાફરી માટે વિકલ્પ બની શકે છે.
9. વૈદ્યનાથ જ્યોતિર્લિંગ – દેવઘર, ઝારખંડ
ઝારખંડના દેવઘરમાં આવેલું બાબા બૈદ્યનાથ ધામ શ્રાવણ મહિનાની કાવડ યાત્રા માટે વિશેષ જાણીતું છે. અહીં દેશના વિવિધ ભાગોમાંથી મોટી સંખ્યામાં શ્રદ્ધાળુઓ આવે છે. મંદિર પરિસરમાં અનેક અન્ય મંદિરો પણ આવેલાં છે.
દેવઘર રેલવે સ્ટેશન અને જસિડીહ જંક્શન આ યાત્રા માટે ઉપયોગી છે. જસિડીહથી દેવઘર સુધી રોડ માર્ગે પહોંચી શકાય છે. દેવઘર એરપોર્ટ દ્વારા પણ હવાઈ જોડાણ ઉપલબ્ધ છે. શ્રાવણ મહિનામાં ભીડ વધારે રહેતી હોવાથી રહેવાની વ્યવસ્થા અને દર્શન માટેનું આયોજન અગાઉથી કરવું યોગ્ય છે.
10. નાગેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ – દ્વારકા, ગુજરાત
ગુજરાતના દ્વારકા શહેર નજીક નાગેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ આવેલું છે. દ્વારકાધીશ મંદિરની યાત્રા સાથે નાગેશ્વરનાં દર્શનનું આયોજન ઘણા શ્રદ્ધાળુઓ કરે છે. મંદિર દ્વારકા અને બેટ દ્વારકા તરફ જતા માર્ગ પર આવેલું છે.
દ્વારકા રેલવે સ્ટેશનથી નાગેશ્વર મંદિર સુધી આશરે 15થી 20 કિલોમીટરનો રોડ પ્રવાસ છે. જામનગર એરપોર્ટ હવાઈ મુસાફરી માટે એક મુખ્ય વિકલ્પ છે. દ્વારકાથી સ્થાનિક ટેક્સી, બસ અથવા ખાનગી વાહન દ્વારા મંદિર સુધી પહોંચી શકાય છે.
11. રામેશ્વરમ જ્યોતિર્લિંગ – તમિલનાડુ
તમિલનાડુના પંબન ટાપુ પર આવેલું રામનાથસ્વામી મંદિર બાર જ્યોતિર્લિંગોમાં દક્ષિણ ભારતનું મહત્ત્વનું તીર્થસ્થળ છે. મંદિરના લાંબા સ્તંભવાળા પરિસર અને પવિત્ર કુંડોને કારણે તેની અલગ ઓળખ છે. રામેશ્વરમની યાત્રા સાથે ધનુષ્કોડી અને પંબન બ્રિજની મુલાકાત પણ લઈ શકાય છે.
રામેશ્વરમ રેલવે સ્ટેશનથી મંદિર સુધી સ્થાનિક વાહન દ્વારા પહોંચી શકાય છે. મદુરાઈ નજીકનું મુખ્ય એરપોર્ટ છે, જ્યાંથી આશરે 170થી 180 કિલોમીટરનો રોડ પ્રવાસ કરવો પડે છે. મદુરાઈથી રેલવે અને બસ દ્વારા પણ રામેશ્વરમ પહોંચી શકાય છે.
12. ઘૃષ્ણેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ – વેરુળ, મહારાષ્ટ્ર
મહારાષ્ટ્રના છત્રપતિ સંભાજીનગર જિલ્લાના વેરુળ ગામમાં ઘૃષ્ણેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ આવેલું છે. આ મંદિર વિશ્વપ્રસિદ્ધ એલોરાની ગુફાઓની નજીક આવેલું છે. તેથી યાત્રાળુઓ એક જ પ્રવાસમાં જ્યોતિર્લિંગનાં દર્શન અને એલોરાની ઐતિહાસિક ગુફાઓની મુલાકાત લઈ શકે છે.
અહીં પહોંચવા માટે છત્રપતિ સંભાજીનગર રેલવે સ્ટેશન અને એરપોર્ટ મુખ્ય વિકલ્પ છે. શહેરથી વેરુળ સુધી આશરે 30થી 40 કિલોમીટરનો રોડ પ્રવાસ કરવો પડે છે. સ્થાનિક બસ, ટેક્સી અથવા ખાનગી વાહન દ્વારા મંદિર સુધી પહોંચી શકાય છે.
12 જ્યોતિર્લિંગની યાત્રાનું આયોજન કેવી રીતે કરવું?
તમામ 12 જ્યોતિર્લિંગ અલગ-અલગ રાજ્યોમાં આવેલાં હોવાથી એક જ પ્રવાસમાં તમામ સ્થળો આવરી લેવા માટે સમય અને બજેટનું આયોજન જરૂરી છે. એક જ ક્રમમાં યાત્રા કરવી ફરજિયાત નથી. ભૌગોલિક નજીકતાને ધ્યાનમાં રાખીને અલગ-અલગ તબક્કામાં યાત્રા કરવી વધુ અનુકૂળ બની શકે છે.
ગુજરાતથી શરૂઆત કરનાર યાત્રાળુઓ સોમનાથ અને નાગેશ્વરનાં દર્શન એક જ પ્રવાસમાં કરી શકે છે. ત્યારબાદ ઉજ્જૈન અને ઓમકારેશ્વરનો પ્રવાસ ગોઠવી શકાય છે. મહારાષ્ટ્રમાં ભીમાશંકર, ત્ર્યંબકેશ્વર અને ઘૃષ્ણેશ્વરનો પ્રવાસ અલગ તબક્કામાં આયોજન કરી શકાય છે. કાશી વિશ્વનાથ, દેવઘર, શ્રીશૈલમ, રામેશ્વરમ અને કેદારનાથ માટે અલગ મુસાફરીનું આયોજન વધુ વ્યવહારુ રહેશે.
યાત્રા પહેલાં મંદિરની સત્તાવાર વેબસાઇટ પરથી દર્શનના સમય, આરતી બુકિંગ, વિશેષ પૂજા, પ્રવેશના નિયમો અને તહેવારો દરમિયાનની વ્યવસ્થા તપાસવી જોઈએ. ટ્રેન અને હવાઈ ટિકિટ અગાઉથી બુક કરવી, ખાસ કરીને શ્રાવણ મહિનો, મહાશિવરાત્રી અને લાંબી રજાઓ દરમિયાન. કેદારનાથ માટે હવામાન, નોંધણી અને આરોગ્યની તૈયારીને વિશેષ પ્રાથમિકતા આપવી જરૂરી છે.
એક જ સરનામે બે ગેસ કનેક્શન મળી શકે? : મકાનમાલિક અને ભાડૂત માટે જાણો નિયમો
વૈદ્યનાથ જ્યોતિર્લિંગ અંગે એક મહત્વની નોંધ
વૈદ્યનાથ જ્યોતિર્લિંગના ચોક્કસ સ્થાન અંગે કેટલીક ધાર્મિક પરંપરાઓમાં મતભેદ જોવા મળે છે. સામાન્ય રીતે ઝારખંડના દેવઘર સ્થિત બાબા બૈદ્યનાથ ધામને બાર જ્યોતિર્લિંગોમાં સામેલ કરવામાં આવે છે. જ્યારે મહારાષ્ટ્રના પરલી વૈજનાથ મંદિરને પણ કેટલીક પરંપરાઓમાં વૈદ્યનાથ જ્યોતિર્લિંગ તરીકે માનવામાં આવે છે. તેથી યાત્રાનું આયોજન કરતાં પહેલાં પોતાની ધાર્મિક પરંપરા અને પસંદગી મુજબ માહિતી તપાસવી યોગ્ય છે.
ભારતનાં 12 જ્યોતિર્લિંગની યાત્રા માત્ર મંદિરોની મુલાકાત નથી; તે દેશના અલગ-અલગ પ્રદેશો, ભાષાઓ, પરંપરાઓ અને ઐતિહાસિક વારસાને નજીકથી જાણવાની તક પણ છે. યોગ્ય આયોજન, સ્થાનિક નિયમોનું પાલન અને દરેક સ્થળની પરંપરાનો આદર રાખીને આ યાત્રાને યાદગાર બનાવી શકાય છે.