અદાલતે રેલવે વહીવટીતંત્રને આદેશ આપ્યો છે કે મૃત બાળકના પિતાને આઠ લાખ રૂપિયાનું વળતર નવ ટકા વ્યાજ સાથે ચૂકવવામાં આવે. આ ચુકાદો ભવિષ્યમાં અજાત બાળકોના કાયદાકીય અધિકારો માટે એક સીમાચિહ્નરૂપ સાબિત થશે.
ગુજરાત હાઈકોર્ટ દ્વારા તાજેતરમાં આપવામાં આવેલો આ ચુકાદો ભારતીય ન્યાયતંત્રના ઇતિહાસમાં એક અત્યંત સંવેદનશીલ અને મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્ન સાબિત થયો છે. આ કેસની વિગત મુજબ, ૧૫ એપ્રિલ ૨૦૧૮ના રોજ જયપ્રકાશ ઘાસીટેલ અને તેમની પત્ની ઉષા દેવી રેલવે મુસાફરી કરી રહ્યા હતા, તે દરમિયાન એક દુર્ભાગ્યપૂર્ણ અકસ્માત સર્જાયો હતો. નવ મહિનાની ગર્ભવતી ઉષા દેવી ચાલતી મેમુ ટ્રેનમાંથી નીચે પડી ગયા હતા, જેના કારણે તેમનું અને તેમના ગર્ભમાં રહેલા અજાત બાળકનું કરુણ મૃત્યુ નીપજ્યું હતું. આ ઘટના બાદ જ્યારે વળતરની વાત આવી, ત્યારે રેલવે ક્લેમ્સ ટ્રિબ્યુનલે માતાના મૃત્યુ માટે તો રાહત આપી, પરંતુ ગર્ભસ્થ બાળકના મૃત્યુ માટે વળતર આપવાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કરી દીધો હતો. ટ્રિબ્યુનલનો તર્ક એવો હતો કે ગર્ભમાં રહેલું બાળક રેલવેના કાયદા મુજબ ‘પેસેન્જર’ કે ‘મુસાફર’ ની વ્યાખ્યામાં આવતું નથી.
ટ્રિબ્યુનલના આ આદેશને પીડિત પિતા દ્વારા એડવોકેટ રથિન રાવલ મારફતે ગુજરાત હાઈકોર્ટમાં પડકારવામાં આવ્યો હતો. હાઈકોર્ટમાં કરવામાં આવેલી દલીલ અત્યંત તાર્કિક હતી કે આધુનિક ન્યાયશાસ્ત્ર હવે ‘પ્રિનેટલ ઇન્જરી’ એટલે કે જન્મ પહેલાં થતી ઈજાઓ અને અધિકારોને માન્યતા આપે છે. નવ મહિનાનો ગર્ભ એ સંપૂર્ણ રીતે વિકસિત જીવ છે, જે ગમે તે ક્ષણે દુનિયામાં આવવા માટે તૈયાર હતો. રેલવે વહીવટીતંત્રએ આ અપીલનો સખત વિરોધ કરતા એવી દલીલ કરી હતી કે ગર્ભ એ માતાના શરીરનો એક ભાગ છે, કોઈ સ્વતંત્ર વ્યક્તિ નથી. વળી, રેલવેએ એવી પણ દલીલ કરી કે આ ઘટના મહિલાની પોતાની બેદરકારીને કારણે બની હોઈ શકે છે, જે રેલવે એક્ટની કલમ ૧૨૩ હેઠળ વળતરને પાત્ર નથી.
જોકે, જસ્ટિસ જે. સી. દોશીએ રેલવેની આ જડ દલીલોને ફગાવી દેતા એક ક્રાંતિકારી અવલોકન કર્યું હતું. હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું કે નવ મહિનાનો ગર્ભ એ તમામ કાયદાકીય અને વ્યવહારિક હેતુઓ માટે ‘અસ્તિત્વમાં રહેલું બાળક’ જ છે. અદાલતે ભારપૂર્વક કહ્યું કે કાયદાનું અર્થઘટન હંમેશા સામાજિક ન્યાય અને પીડિતોના હિતમાં હોવું જોઈએ. જો કોઈ ગર્ભવતી મહિલા મુસાફરી કરતી હોય, તો તેના ગર્ભમાં રહેલા બાળકને પણ એક વ્યક્તિ અને મુસાફર તરીકે જ ગણવું જોઈએ. ન્યાયાધીશે વધુમાં ઉમેર્યું કે, જ્યારે એકવાર ગર્ભને બાળક તરીકે સ્વીકારી લેવામાં આવે, ત્યારે તેનું મૃત્યુ એ માતાના મૃત્યુથી અલગ એક સ્વતંત્ર અકસ્માત અને સ્વતંત્ર જાનહાનિ ગણાય છે.
આ ઐતિહાસિક ચુકાદાના અંતે, ગુજરાત હાઈકોર્ટે રેલવે તંત્રને આદેશ આપ્યો છે કે તેઓ મૃત બાળકના પિતાને આઠ લાખ રૂપિયાનું વળતર ચૂકવે. આ રકમ માત્ર વળતર પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ અદાલતે ૨૦૧૮થી અત્યાર સુધીનું વાર્ષિક નવ ટકા વ્યાજ પણ ચૂકવવાનો આદેશ કર્યો છે. આ ચુકાદો માત્ર નાણાકીય રાહત નથી, પરંતુ તે અજાત બાળકોના જીવવાના અને માન્યતા મેળવવાના અધિકાર પર મહોર મારે છે. આ નિર્ણયથી સાબિત થયું છે કે ન્યાયતંત્ર કાયદાની કલમોમાં અટવાઈ જવાને બદલે માનવીય મૂલ્યો અને ગર્ભસ્થ શિશુની ગરિમાને સર્વોપરી માને છે. ભવિષ્યમાં આવા અન્ય કિસ્સાઓ માટે આ ચુકાદો એક પ્રબળ દાખલો પૂરો પાડશે.