ડોક્ટરોના પણ હોશ ઉડ્યા: આ વાયરસનો કોઈ ઈલાજ કે વેક્સિન જ નથી! જાણો કેવી છે ગ્રાઉન્ડ રિયાલિટી
આફ્રિકાના કેટલાક દેશોમાં એકવાર ફરીથી એક અત્યંત જીવલેણ વાયરસે માથું ઊંચક્યું છે. ત્યાંની પરિસ્થિતિ એટલી હદે ગંભીર બની ગઈ છે કે વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) દ્વારા આ રોગચાળાને ‘આંતરરાષ્ટ્રીય ચિંતાની જાહેર આરોગ્ય કટોકટી’ (PHEIC) જાહેર કરવી પડી છે.
હાલમાં ડેમોક્રેટિક રિપબ્લિક ઓફ કોંગો (DRC) અને યુગાન્ડામાં આ વાયરસના નવા કેસો ખૂબ જ ઝડપથી વધી રહ્યા છે. આ પરિસ્થિતિને જોતાં દુનિયાભરમાં એ ચર્ચા શરૂ થઈ ગઈ છે કે શું આ વાયરસ વધુ એક વૈશ્વિક રોગચાળો (Pandemic) બનવા જઈ રહ્યો છે? અને સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે શું આપણી પાસે આ જીવલેણ બીમારીનો કોઈ ચોક્કસ ઈલાજ ઉપલબ્ધ છે ખરો? આ આર્ટિકલમાં આપણે ગ્રાઉન્ડ રિયાલિટી અને આ વાયરસ સાથે જોડાયેલી તમામ મહત્વની બાબતોને વિગતવાર સમજીશું.
શું છે ગ્રાઉન્ડ રિયાલિટી? આફ્રિકામાં અત્યારે કેવી છે સ્થિતિ?
કોંગો અને યુગાન્ડા જેવા આફ્રિકાના દેશોમાંથી આવી રહેલા આંકડા ખરેખર ડરામણા છે. પ્રાપ્ત વિગતો અનુસાર, કોંગોના ઇતુરી પ્રાંતમાં અત્યાર સુધીમાં આ વાયરસના ૨૪૬ જેટલા શંકાસ્પદ કેસો નોંધાઈ ચૂક્યા છે અને આશરે ૮૦ લોકોએ પોતાનો જીવ ગુમાવ્યો હોવાની આશંકા છે. ચિંતાની વાત એ છે કે આ બીમારી હવે માત્ર અંતરિયાળ કે નાના વિસ્તારો પૂરતી સીમિત નથી રહી. તે ઝડપથી ફેલાઈને કોંગોની આર્થિક રાજધાની કિંશાસા અને યુગાન્ડાની રાજધાની કંપાલા જેવા મોટા અને ગીચ વસ્તી ધરાવતા શહેરો સુધી પહોંચી ગઈ છે. મોટા શહેરોમાં કેસ મળવાનો અર્થ એ થાય છે કે વાયરસને ફેલાવવા માટે મોટું પ્લેટફોર્મ મળી ગયું છે.
જો કે, આ ભયાનક સ્થિતિ વચ્ચે વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) ના ડાયરેક્ટર જનરલ ડૉ. ટેડ્રોસ એડનોમ ઘેબ્રેયસસે થોડી રાહત આપતાં જણાવ્યું છે કે, હાલની પરિસ્થિતિને હજુ ‘વૈશ્વિક મહામારી’નું સ્વરૂપ નથી મળ્યું. પરંતુ તેમણે દુનિયાભરના દેશોને કડક ચેતવણી પણ આપી છે કે જો અત્યારથી જ તમામ દેશોએ સાથે મળીને આને રોકવાના પગલાં નહીં લીધા, તો સ્થિતિ હાથમાંથી નીકળી જતાં વાર નહીં લાગે.
સૌથી મોટો પડકાર: આ નવો સ્ટ્રેન અને દવાનો અભાવ
કોંગોના આરોગ્ય મંત્રીએ તાજેતરમાં જે નિવેદન આપ્યું છે તેણે વૈશ્વિક વૈજ્ઞાનિકો અને ડોક્ટરોની ઊંઘ ઉડાવી દીધી છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, આ વખતે લોકોને બીમાર કરી રહેલો આ વાયરસનો સ્ટ્રેન (રૂપ) બિલકુલ નવો છે. સૌથી મોટી મુશ્કેલી એ છે કે આ નવા સ્ટ્રેન સામે લડવા માટે દુનિયામાં એકપણ વેક્સિન (રસી) કે ચોક્કસ દવા ઉપલબ્ધ નથી. આ નવા વેરિઅન્ટમાં દર્દીઓનો મૃત્યુદર ૫૦% જેટલો ઊંચો હોઈ શકે છે, એટલે કે આ વાયરસથી સંક્રમિત થનારા દર બેમાંથી એક વ્યક્તિનું મોત થઈ શકે છે.
અત્યાર સુધી મેડિકલ સાયન્સે આ વાયરસ સામે લડવા માટે જે રસીઓ (જેમ કે Ervebo અથવા Zabdeno) અને એન્ટિવાયરલ દવાઓ બનાવી છે, તે તેના જૂના ‘ઝાયર’ (Zaire) સ્ટ્રેન પર ખૂબ જ અસરકારક સાબિત થઈ છે. પરંતુ આ વખતે જે નવો સ્ટ્રેન આફ્રિકામાં તબાહી મચાવી રહ્યો છે તેનું નામ ‘બુંદીબુગ્યો’ (Bundibugyo) સ્ટ્રેન છે. કમનસીબે, જૂની તમામ દવાઓ અને રસીઓ આ બુંદીબુગ્યો સ્ટ્રેન સામે સાવ બેઅસર સાબિત થઈ રહી છે.
ચોક્કસ ઈલાજ કે રસી ન હોવાને કારણે હાલમાં ડોક્ટરો પાસે માત્ર એક જ રસ્તો બચ્યો છે અને તે છે ‘સપોર્ટિવ કેર’ (Supportive Care). આ પદ્ધતિમાં ડોક્ટરો દર્દીના લક્ષણોના આધારે સારવાર કરે છે. જેમ કે દર્દીના શરીરમાં પાણી અને ઓક્સિજનનું સ્તર ઘટવા ન દેવું, બ્લડ પ્રેશરને નિયંત્રણમાં રાખવું અને અન્ય ગૌણ ઈન્ફેક્શનથી દર્દીને બચાવવો. દર્દીની પોતાની રોગપ્રતિકારક શક્તિ જ આ વાયરસ સામે લડીને તેને બચાવી શકે છે.
આ ઘાતક વાયરસ આખરે ફેલાય છે કેવી રીતે?
આ વાયરસ મૂળભૂત રીતે પ્રાણીઓમાંથી માણસોમાં આવેલો વાયરસ (Zoonotic Virus) છે. વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો અનુસાર, જંગલોમાં રહેતા વન્ય વહુઆ (ખાસ પ્રકારના ચામાચીડિયા – Fruit Bats) આ વાયરસના મુખ્ય વાહક માનવામાં આવે છે. આ ચામાચીડિયા પોતે બીમાર નથી પડતા, પરંતુ તેમના શરીરમાં આ વાયરસ જીવંત રહે છે. જ્યારે કોઈ માણસ આવા સંક્રમિત પ્રાણીના સીધા સંપર્કમાં આવે છે, અથવા જંગલી જાનવરોનું અધકચું રાંધેલું માંસ ખાય છે, ત્યારે આ વાયરસ માનવ શરીરમાં પ્રવેશે છે.
એકવાર કોઈ માણસ સંક્રમિત થઈ જાય, પછી તે અન્ય માણસોમાં પણ આ રોગ ફેલાવી શકે છે. જો કે, કોરોના વાયરસની જેમ આ વાયરસ હવામાંથી (Airborne) ફેલાતો નથી, જે એક મોટી રાહતની વાત છે. આ વાયરસ ત્યારે જ ફેલાય છે જ્યારે કોઈ સ્વસ્થ વ્યક્તિ, સંક્રમિત દર્દીના અથવા આ બીમારીથી મૃત્યુ પામેલા વ્યક્તિના લોહી, લાળ, ઉલટી, મળ-મૂત્ર કે અન્ય શારીરિક પ્રવાહી (Body Fluids) ના સીધા સંપર્કમાં આવે છે.
દર્દીના કપડાં, પથારી કે વપરાયેલી સોયને અડકવાથી પણ આ વાયરસ ફેલાઈ શકે છે. આ જ કારણે, દર્દીઓની સારવાર કરતા ડોક્ટરો, નર્સિંગ સ્ટાફ અને મૃતદેહના અંતિમ સંસ્કાર કરનારા લોકો આ વાયરસના સંક્રમણના સૌથી મોટા જોખમ હેઠળ હોય છે. જો તેઓ પૂરતા સુરક્ષા ઉપકરણો (PPE Kit) ન પહેરે, તો તેઓ તરત જ આનો ભોગ બની જાય છે. જો કે, આ વાયરસની એક સારી બાબત એ પણ છે કે જ્યાં સુધી દર્દીના શરીરમાં આ બીમારીના લક્ષણો (જેમ કે તાવ, લોહી વહેવું વગેરે) દેખાવાનું શરૂ ન થાય, ત્યાં સુધી તે અન્ય કોઈ વ્યક્તિમાં આ વાયરસ ફેલાવી શકતો નથી.
શું આ વાયરસ આગામી વૈશ્વિક રોગચાળો બની શકે?
આ સવાલ અત્યારે આખી દુનિયાને સતાવી રહ્યો છે. નિષ્ણાતોના મતે, આ વાયરસ કોરોના જેટલી ઝડપથી હવામાં ફેલાતો ન હોવાથી તે આખી દુનિયામાં એકસાથે લોકડાઉન જેવી સ્થિતિ ઉભી કરે તેવી શક્યતા ઓછી છે. પરંતુ, આફ્રિકાના દેશોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય અવરજવર અને ફ્લાઈટ્સ ચાલુ હોવાને કારણે જો કોઈ સંક્રમિત વ્યક્તિ લક્ષણો દેખાય તે પહેલાં અન્ય દેશમાં મુસાફરી કરી લે, તો તે દેશમાં આ વાયરસના કેસ જોવા મળી શકે છે.
ચોક્કસ દવા ન હોવી અને ઊંચો મૃત્યુદર આ વાયરસને અત્યંત ખતરનાક બનાવે છે. તેથી જ WHO એ દુનિયાભરના એરપોર્ટ અને હેલ્થ સિસ્ટમને એલર્ટ પર રહેવા જણાવ્યું છે.
બચાવ અને સાવચેતી એ જ એકમાત્ર ઈલાજ
હાલની પરિસ્થિતિ જોતાં આ વાયરસથી બચવા માટે માત્ર સાવચેતી જ એકમાત્ર હથિયાર છે. આફ્રિકાના પ્રભાવિત વિસ્તારોમાં જવાનું ટાળવું જોઈએ. આ ઉપરાંત:
સંક્રમિત વ્યક્તિ કે તેના દ્વારા વપરાયેલી વસ્તુઓથી દૂર રહેવું.
વન્ય પ્રાણીઓ અને ખાસ કરીને ચામાચીડિયાથી અંતર જાળવવું.
હાથને વારંવાર સાબુ કે સેનિટાઈઝરથી સાફ કરતા રહેવું.
જો કોઈ વ્યક્તિ પ્રભાવિત દેશમાંથી પરત ફર્યો હોય અને તેને તાવ, માથાનો દુખાવો કે અશક્તિ જેવા લક્ષણો જણાય, તો તેણે તાત્કાલિક પોતાને આઈસોલેટ કરી ડોક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.
વિશ્વભરની પ્રયોગશાળાઓમાં હવે આ નવા ‘બુંદીબુગ્યો’ સ્ટ્રેન સામે નવી રસી અને દવાઓ શોધવા માટે દિવસ-રાત કામ શરૂ કરી દેવામાં આવ્યું છે. આશા રાખીએ કે તબીબી વિજ્ઞાન ટૂંક સમયમાં જ આ જીવલેણ વાયરસનો તોડ શોધી કાઢશે, જેથી આફ્રિકા સહિત સમગ્ર વિશ્વને આ મોટા સંકટમાંથી બચાવી શકાય.