પાકિસ્તાનની આર્થિક કટોકટી વધુ ઘેરી બની: IMF ની આકરી શરતો સામે ઝૂકેલી સરકાર પ્રાંતો પાસેથી વસૂલશે 400 અબજ રૂપિયાનો નવો ટેક્સ
પાકિસ્તાન અત્યારે તેના ઇતિહાસના સૌથી ખરાબ આર્થિક તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે. મોંઘવારી આકાશે આંબી રહી છે, લોનનો બોજ સતત વધી રહ્યો છે અને દેશ ચલાવવા માટે વિદેશી મદદ પર નિર્ભર રહેવું પડી રહ્યું છે. આવી કપરી પરિસ્થિતિ વચ્ચે આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળ (IMF) પાસેથી નવી લોન મેળવવા માટે પાકિસ્તાન સરકારે પોતાના જ નાગરિકો પર ટેક્સનો અસહ્ય બોજ નાખવાની તૈયારી કરી લીધી છે.
તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, પાકિસ્તાનની કેન્દ્ર સરકારે દેશના ચારેય પ્રાંતોની વહીવટી સરકારોને આગામી નાણાકીય વર્ષ (FY 2026-27) માં 400 અબજ પાકિસ્તાની રૂપિયા (PKR) થી વધુનો વધારાનો ટેક્સ વસૂલવાનો કડક આદેશ આપ્યો છે. આ આંચકાજનક સમાચાર પાકિસ્તાની મીડિયા ગ્રુપ ‘ધ એક્સપ્રેસ ટ્રિબ્યુન’ દ્વારા સામે આવ્યા છે.
જનતા પર 1.1 ટ્રિલિયન રૂપિયાનો નવો બોજ: મોંઘવારીનો ડબલ માર
પાકિસ્તાનની જનતા અત્યારે જ લોટ, દાળ, વીજળી અને પેટ્રોલની વધતી કિંમતોથી ત્રાસી ગઈ છે, ત્યારે આ નવો નિર્ણય તેમના માટે પડતા પર પાટુ સમાન સાબિત થશે. અહેવાલ અનુસાર, કેન્દ્ર અને પ્રાંતોના સંયુક્ત બજેટ હેઠળ આગામી વર્ષે વસૂલવામાં આવનારો કુલ વધારાનો ટેક્સ 1.1 ટ્રિલિયન (1.1 લાખ કરોડ) પાકિસ્તાની રૂપિયા ને પાર કરી જવાનો અંદાજ છે.
આ નવા આર્થિક લક્ષ્યાંકો અંગે પાકિસ્તાનના નાણામંત્રી મુહમ્મદ ઔરંગઝેબે તાજેતરમાં જ તમામ પ્રાંતોના નાણામંત્રીઓ સાથે એક મહત્વની વર્ચ્યુઅલ બેઠક યોજી હતી. આ બેઠકમાં IMF ની શરતોને પૂરી કરવા માટે કયા પ્રાંતે કેટલો ટેક્સ ઉઘરાવવો, તેની આખી રૂપરેખા નક્કી કરવામાં આવી છે.
કયા પ્રાંતને કેટલો ટાર્ગેટ મળ્યો? સિંધ અને પંજાબના માથે સૌથી મોટો બોજ
પાકિસ્તાન સરકારે પ્રાંતોની વસ્તી અને આર્થિક ગતિવિધિઓ આધારે આ 400 અબજ રૂપિયાના ટેક્સના ટાર્ગેટની વહેંચણી કરી છે. જે અંતર્ગત વિવિધ પ્રાંતોની સ્થિતિ નીચે મુજબ છે:
સિંધ પ્રાંત: સિંધને સૌથી મોટો ટાર્ગેટ આપવામાં આવ્યો છે. અહીંની સરકારે આગામી વર્ષે 200 અબજ રૂપિયા નો વધારાનો ટેક્સ વસૂલવો પડશે.
પંજાબ પ્રાંત: પાકિસ્તાનના સૌથી વધુ વસ્તી ધરાવતા પંજાબ પ્રાંતને 175 અબજ રૂપિયા નું લક્ષ્યાંક સોંપવામાં આવ્યું છે.
ખૈબર પખ્તુનખ્વા (KP): આ પહાડી અને સરહદી પ્રાંતના ભાગે 45 અબજ રૂપિયા નો ટેક્સ ટાર્ગેટ આવ્યો છે.
બલૂચિસ્તાન: પછાત અને સંઘર્ષગ્રસ્ત ગણાતા બલૂચિસ્તાનને આશરે 20 અબજ રૂપિયા એકઠા કરવા માટે કહેવામાં આવ્યું છે.
IMF ની કડક શરતો: જીડીપી (GDP) ના 0.3% વધુ ટેક્સની માંગ
પાકિસ્તાન પોતાની નાદાર થતી અર્થવ્યવસ્થાને બચાવવા માટે લાંબા સમયથી IMF ની મદદ પર નભી રહ્યું છે. પરંતુ IMF પણ હવે પાકિસ્તાનની ઢીલી નીતિઓથી કંટાળી ગયું છે. આ વખતે સંસ્થાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો લોન જોઈતી હોય, તો પ્રાંતોએ પોતાની ટેક્સ વસૂલાત દેશના જીડીપીના 0.3 ટકા જેટલી વધારવી પડશે, જે આશરે 430 અબજ રૂપિયા થાય છે.
બીજી તરફ, પાકિસ્તાનની કેન્દ્રીય એજન્સી ‘ફેડરલ બોર્ડ ઓફ રેવન્યુ’ (FBR) નું નબળું પ્રદર્શન ચિંતાનો વિષય બન્યું છે. પાકિસ્તાન સરકાર અત્યારે લગભગ 1 ટ્રિલિયન રૂપિયાની રેવન્યુ શોર્ટફોલ (આવકની ઘટ) નો સામનો કરી રહી છે. આ ખાડાને પૂરવા માટે જનતા પાસેથી આક્રમક રીતે ટેક્સ વસૂલવો, પેટ્રોલિયમ પર લેવી વધારવી અને દેશના વિકાસ કાર્યોના (Development Spending) બજેટમાં મોટો કાપ મૂકવો, એ જ અત્યારે સરકાર પાસે એકમાત્ર રસ્તો બચ્યો છે.
ખેતી અને રિયલ એસ્ટેટ પર નજર, પેટ્રોલ પર 166% ટેક્સ!
IMF એ પાકિસ્તાન સરકારની એ વાત માટે ઉધડો લીધો છે કે જે સેક્ટરમાંથી મોટી આવક થઈ શકે છે, ત્યાં ટેક્સ લેવાતો જ નથી. આ યાદીમાં કૃષિ (ખેતી), રિયલ એસ્ટેટ (જમીન-મકાન) અને સર્વિસ સેક્ટરનો સમાવેશ થાય છે.
કૃષિ ક્ષેત્રનું આશ્ચર્યજનક સત્ય:
IMF ના આંકડા દર્શાવે છે કે પાકિસ્તાનની અર્થવ્યવસ્થામાં કૃષિ ક્ષેત્રનો હિસ્સો 24.6 ટકા જેટલો મોટો છે, પરંતુ તેની સામે આ સેક્ટર પર લાગતો અસરકારક ટેક્સ રેટ (Effective Tax Rate) માત્ર 0.3 ટકા જ છે! મોટા જમીનદારો અને વગદાર નેતાઓના કારણે કૃષિ આવકવેરા (Agricultural Income Tax) ના સુધારાઓ વર્ષોથી લટકેલા છે. હવે પ્રાંતોને આ સેક્ટરમાં કડકાઈથી ટેક્સ વસૂલવા જણાવાયું છે.
પેટ્રોલિયમ પર લૂંટ:
એક તરફ ખેતી પર કોઈ ટેક્સ નથી, તો બીજી તરફ સામાન્ય જનતા જે પેટ્રોલ-ડીઝલ વાપરે છે તેના પર ટેક્સનો આંકડો ચોંકાવનારો છે. IMF ના અંદાજ મુજબ પાકિસ્તાનમાં પેટ્રોલિયમ પ્રોડક્ટ્સ પર અસરકારક ટેક્સ રેટ 166 ટકા જેટલો અતિશય ઊંચો છે! પાકિસ્તાન સરકાર આગામી નાણાકીય વર્ષમાં પેટ્રોલિયમ લેવી દ્વારા 1.727 ટ્રિલિયન રૂપિયા એકઠા કરવાની યોજના બનાવી રહી છે, જે ચાલુ વર્ષના ટાર્ગેટ કરતાં 260 અબજ રૂપિયા વધુ છે.
પાકિસ્તાન સરકારની લાચારી અને ભવિષ્યનો રોડમેપ
IMF એ કૃષિ ક્ષેત્રે ટેક્સ સુધારા લાગુ કરવામાં થઈ રહેલા વિલંબ અને કાયદા અમલીકરણની નિષ્ફળતા અંગે ગંભીર નારાજગી વ્યક્ત કરી છે. આ દબાણ હેઠળ આવીને હવે પાકિસ્તાનના તમામ પ્રાંતોને સર્વિસ સેક્ટર પર જીએસટી (GST) નો વ્યાપ વધારવા, પ્રોપર્ટી ટેક્સની વસૂલાત સુધારવા અને કાયદાકીય તંત્રને વધુ કડક બનાવવા માટે આદેશો આપી દેવાયા છે.
પાકિસ્તાન સરકારે આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળને લેખિતમાં ખાતરી આપી છે કે, હવે પછી કોઈપણ પ્રાંતની સરકાર એવી કોઈ નીતિ કે સબસિડી જાહેર નહીં કરે, જેનાથી IMF ના આ સુધારા કાર્યક્રમને કોઈ નુકસાન પહોંચે. એટલે કે, આગામી દિવસોમાં પાકિસ્તાનની જનતાને કોઈપણ પ્રકારની સરકારી રાહત મળવાની આશા તદ્દન નહિવત છે.
આ આખો ઘટનાક્રમ દર્શાવે છે કે જ્યારે કોઈ દેશ દેવાના ચક્રવ્યૂહમાં ફસાય છે, ત્યારે તેની સાર્વભૌમત્વ અને આંતરિક નિર્ણયો પણ વૈશ્વિક સંસ્થાઓના હાથમાં જતા રહે છે. પાકિસ્તાનની શાહબાઝ શરીફ સરકાર અત્યારે કાતરની બે ધાર વચ્ચે છે – એક તરફ દેશને નાદાર થતો બચાવવા માટે IMF ની શરતો માનવી જરૂરી છે, તો બીજી તરફ આ શરતોના કારણે દેશમાં જનતાનો આક્રોશ અને બળવો ફાટી નીકળવાનો મોટો ખતરો મંડરાઈ રહ્યો છે.