વૈશ્વિક બજારમાં પ્રવર્તી રહેલી અનિશ્ચિતતા અને ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) તણાવની સીધી નકારાત્મક અસર હવે ભારતીય અર્થતંત્રના સૌથી મજબૂત સ્તંભ ગણાતા વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર (Forex Reserve) પર જોવા મળી રહી છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા તાજેતરના સત્તાવાર ડેટા અનુસાર, ૨૨ મેના રોજ પૂરા થયેલા સપ્તાહમાં દેશના વિદેશી મુદ્રા ભંડારમાં $૭.૫૧ બિલિયનનો (આશરે ૭.૫ અબજ ડોલર) મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે.
આ ઘટાડા બાદ હવે ભારતનું કુલ ફોરેક્સ રિઝર્વ ઘટીને ૬૮૧.૩૮ અબજ ડોલર પર આવી ગયું છે.
ચિંતાની વાત એ છે કે, વિદેશી હૂંડિયામણમાં આ મોટો ઘટાડો સતત બીજા અઠવાડિયે જોવા મળ્યો છે. આ પૂર્વેના સપ્તાહમાં પણ ભંડારમાં $૮.૦૯ અબજ ડોલરનો જંગી કડાકો બોલાયો હતો, જેના કારણે તે ૬૮૮.৮૯ અબજ ડોલર થયો હતો. માત્ર બે અઠવાડિયાની અંદર દેશની તિજોરીમાંથી આટલી મોટી માત્રામાં ડોલર અને સંપત્તિ ઓછી થતાં આર્થિક જગતમાં ચર્ચાઓ તેજ થઈ ગઈ છે.
ઓલ-ટાઇમ હાઈ સ્તરથી ઘણું નીચે સરક્યું રિઝર્વ
ચાલુ વર્ષની શરૂઆતમાં ભારત આર્થિક મોરચે અત્યંત મજબૂત સ્થિતિમાં હતું. ૨૭ ફેબ્રુઆરીના રોજ પૂરા થયેલા સપ્તાહમાં ભારતનો વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર $૭૨૮.૪૯ બિલિયનના સર્વકાલીન ઉચ્ચ (All-Time High) સ્તરે પહોંચી ગયો હતો. તે સમયે દેશ પાસે આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપાર માટે રેકોર્ડબ્રેક સુરક્ષા કવચ હતું. પરંતુ, ત્યારબાદ વૈશ્વિક પરિસ્થિતિઓ બદલાતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં ડોલરની સરખામણીએ અન્ય ચલણો નબળા પડતા, ભારતીય ભંડારમાં ક્રમશઃ ઘટાડો શરૂ થયો અને આજે તે પોતાના સર્વોચ્ચ સ્તરથી ઘણો નીચે આવી ગયો છે.
પશ્ચિમ એશિયાઈ કટોકટી અને રૂપિયાને બચાવવાનો આકરો પ્રયાસ
નાણાકીય નિષ્ણાતોના મતે, આ ઘટાડા પાછળનું સૌથી મોટું અને ત્વરિત કારણ પશ્ચિમ એશિયામાં (Middle East Crisis) ચાલી રહેલો પ્રાદેશિક સંઘર્ષ અને યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિઓ છે. આ વૈશ્વિક તણાવને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અમેરિકી ડોલર વધુ મજબૂત બન્યો અને ભારતીય રૂપિયા (INR) પર અસાધારણ દબાણ વધ્યું. રૂપિયાનું મૂલ્ય રેકોર્ડ સ્તરે તૂટતું અટકાવવા અને ચલણ બજારમાં સ્થિરતા જાળવવા માટે આરબીઆઈ (RBI) ને ખુલ્લા બજારમાં હસ્તક્ષેપ કરવો પડ્યો હતો. કેન્દ્રીય બેંકે બજારમાં ડોલર વેચીને રૂપિયાને ટેકો આપ્યો, જેના સીધા પરિણામ સ્વરૂપે આપણા ફોરેક્સ રિઝર્વમાં આ મોટો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે.
ભારતના વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડારના ઘટકોની વર્તમાન સ્થિતિ
૨૨ મેના રોજ પૂરા થયેલા સપ્તાહ દરમિયાન ફોરેક્સ રિઝર્વના અલગ-અલગ ઘટકોમાં આવેલા બદલાવનું સચોટ માળખું નીચે મુજબ છે:
ભંડારના મુખ્ય ઘટકો (Forex Components) વર્તમાન મૂલ્ય (બિલિયનમાં) તાજેતરનો ઘટાડો (Hike / Drop) ઘટાડાનું મુખ્ય કારણ
વિદેશી ચલણ સંપત્તિ (FCA) $૫૪૩.૦૩ $૨.૮૭ બિલિયન વૈશ્વિક ચલણો (યુરો, પાઉન્ડ, યેન) ના વિનિમય દરમાં વધઘટ.
સોનાનો ભંડાર (Gold Reserve) $૧૧૪.૭૯ $૪.૫૩ બિલિયન આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં સોનાના ભાવો અને મૂલ્યાંકનમાં ફેરફાર.
સ્પેશિયલ ડ્રોઇંગ રાઇટ્સ (SDR) $૧૮.૭૫ $૭૭ મિલિયન આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ફંડના વૈશ્વિક ફેરફારો.
IMF પાસે અનામત (Reserve Position) $૪.૮૨ $૩૩ મિલિયન વૈશ્વિક કટોકટી ભંડોળની આંતરિક ગણતરી.
સોનાના ભંડાર અને વિદેશી ચલણ સંપત્તિમાં ગાબડું
આરબીઆઈના રિપોર્ટ અનુસાર, વિદેશી ચલણ સંપત્તિ (FCA), જે કુલ ભંડારનો સૌથી મોટો ભાગ છે, તે $૨.૮૭ બિલિયન ઘટીને $૫૪૩.૦૩ બિલિયન થઈ ગઈ છે. આ સંપત્તિમાં માત્ર ડોલર જ નહીં પરંતુ યુરો, બ્રિટિશ પાઉન્ડ અને જાપાનીઝ યેન જેવા વૈશ્વિક ચલણોનો સમાવેશ થાય છે, જેનું મૂલ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય બજારના વિનિમય દર (Exchange Rate) ની વધઘટ પર આધારિત હોય છે.
સૌથી મોટો ફટકો ભારતના સોનાના ભંડારને (Gold Reserve) પડ્યો છે. સમીક્ષા હેઠળના સપ્તાહમાં સોનાના ભંડારનું મૂલ્ય $૪.૫૩ બિલિયન જેટલું મોટું ગગડીને $૧૧૪.૭૯ બિલિયન પર આવી ગયું છે. વૈશ્વિક સ્તરે સોનાના ભાવોમાં આવેલી અસ્થિરતાના કારણે તેના એકંદર મૂલ્યાંકનમાં આ તીવ્ર ઘટાડો નોંધાયો છે, જેણે કુલ ફોરેક્સ રિઝર્વને નીચે લાવવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવી છે.
વડાપ્રધાનની અપીલ અને આગામી સ્થિતિ પર નજર
મજબૂત ફોરેક્સ રિઝર્વ એ કોઈપણ દેશની આર્થિક સાર્વભૌમત્વની ઢાલ છે. આ જ કારણે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પણ ભૂતકાળમાં અનેક મંચ પરથી દેશના નાગરિકોને અપીલ કરી છે કે તેઓ બિનજરૂરી સોનાની આયાત ઘટાડે, વિદેશ પ્રવાસો પાછળ થતો ડોલરનો વપરાશ નિયંત્રિત કરે અને ઇંધણ (બળતણ) નો સંતુલિત ઉપયોગ કરે, જેથી દેશનું કિંમતી હૂંડિયામણ બચાવી શકાય.
સતત બે અઠવાડિયાના ઘટાડા છતાં, આર્થિક નિષ્ણાતો માને છે કે ભારત પાસે હજુ પણ એટલો મોટો વિદેશી હૂંડિયામણ ભંડાર છે કે તે કોઈપણ વૈશ્વિક કટોકટી કે આયાત દબાણને લાંબા સમય સુધી સહન કરી શકે છે. જો કે, આગામી દિવસોમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવો અને મધ્ય પૂર્વના દેશો વચ્ચેના સંબંધો કેવું વલણ અખત્યાર કરે છે, તેના પર જ ભારતીય ફોરેક્સ રિઝર્વની ભવિષ્યની દિશા નક્કી થશે. હવે રોકાણકારો અને બજારના માંધાતાઓ આરબીઆઈના આગામી સપ્તાહના ડેટાની આતુરતાથી રાહ જોઈ રહ્યા છે.