ભારતમાં જ્યારે તેલ અને પેટ્રોલિયમ ઉદ્યોગની વાત થાય છે ત્યારે સૌથી પહેલા રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ અને ધીરુભાઈ અંબાણીનું નામ યાદ આવે છે. ધીરુભાઈ અંબાણીએ 1958માં પોતાના વ્યવસાયની શરૂઆત કરી હતી અને બાદમાં પેટ્રોકેમિકલ્સ તથા રિફાઇનિંગ ક્ષેત્રમાં વિશાળ સામ્રાજ્ય ઊભું કર્યું. જોકે, તેમની સફળતા પહેલાં પણ ગુજરાતના એક ઉદ્યોગપતિએ પેટ્રોલિયમ જગતમાં પોતાની અલગ ઓળખ બનાવી હતી.
આ ઉદ્યોગપતિ હતા સર અબ્દુલ કરીમ અબ્દુલ શકુર જમાલ, જેમને તે સમયના “ઓઇલ કિંગ” તરીકે ઓળખવામાં આવતા હતા.
સર અબ્દુલ કરીમ જમાલનો જન્મ 1862માં ગુજરાતના જામનગરમાં થયો હતો. બાળપણ દરમિયાન તેઓ પોતાના પરિવાર સાથે બર્મા (હાલનું મ્યાનમાર)ના રંગૂન શહેરમાં સ્થાયી થયા હતા. ત્યાં તેમણે મહેનત, દૃઢ સંકલ્પ અને વ્યવસાયિક કુશળતાના આધારે જમાલ બ્રધર્સ એન્ડ કંપની લિમિટેડ નામનું મોટું વ્યાપારિક સામ્રાજ્ય ઊભું કર્યું.
તેમનો વ્યવસાય માત્ર એક ક્ષેત્ર પૂરતો મર્યાદિત નહોતો. ચોખા, કપાસ, રબર, ચા, ખાંડ, ખાણકામ અને લાકડાના વેપારમાં પણ તેમણે નોંધપાત્ર સફળતા મેળવી હતી. ખાસ કરીને ચોખાના વેપારમાં તેમના પ્રભુત્વને કારણે તેમને “રાઇસ કિંગ” તરીકે ઓળખવામાં આવતા હતા.
1909માં કંપનીનું પુનર્ગઠન કરવામાં આવ્યું
અબ્દુલ કરીમ જમાલે સમયથી પહેલાં જ તેલ ઉદ્યોગમાં રહેલી સંભાવનાઓને ઓળખી લીધી હતી. તેમણે શરૂઆતમાં જમાલ ઓઇલ કંપની લિમિટેડની સ્થાપના કરી હતી. બાદમાં 1909માં કંપનીનું પુનર્ગઠન કરવામાં આવ્યું અને તેનું નામ ઇન્ડો-બર્મા પેટ્રોલિયમ કંપની લિમિટેડ (IBP) રાખવામાં આવ્યું.
તે સમય દરમિયાન પેટ્રોલિયમ બજાર પર વિદેશી કંપનીઓનું પ્રભુત્વ હતું. છતાં પણ IBPએ પેટ્રોલિયમ વિતરણ અને માર્કેટિંગ ક્ષેત્રમાં એક મજબૂત સ્વદેશી કંપની તરીકે સ્થાન મેળવ્યું. જમાલના મોટા રોકાણો અને તેલ ક્ષેત્રમાં વધતા પ્રભાવને કારણે તેમને “ઓઇલ કિંગ” તરીકે પણ ઓળખવામાં આવવા લાગ્યા.
“જમાલ વિલા” ભારતીય સમાજ અને રાષ્ટ્રવાદી નેતાઓ માટે એક મહત્વનું કેન્દ્ર
સર અબ્દુલ કરીમ જમાલનું રંગૂનમાં આવેલું ભવ્ય નિવાસસ્થાન “જમાલ વિલા” ભારતીય સમાજ અને રાષ્ટ્રવાદી નેતાઓ માટે એક મહત્વનું કેન્દ્ર ગણાતું હતું. મહાત્મા ગાંધી જ્યારે બર્માની મુલાકાતે જતા ત્યારે તેઓ અનેક વખત જમાલ વિલામાં મહેમાન તરીકે રોકાતા હતા. આ વાત તેમના સામાજિક અને રાષ્ટ્રીય પ્રભાવને પણ દર્શાવે છે.
ઇન્ડો-બર્મા પેટ્રોલિયમ (IBP) લગભગ 98 વર્ષ સુધી સ્વતંત્ર કંપની તરીકે કાર્યરત રહી હતી. લાંબા સમય સુધી કંપનીએ ભારતના પેટ્રોલિયમ ક્ષેત્રમાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપ્યું. અંતે વર્ષ 2007માં IBPનું દેશની અગ્રણી સરકારી તેલ કંપની ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશન (IOCL) સાથે વિલીનીકરણ કરવામાં આવ્યું.
સર અબ્દુલ કરીમ જમાલનું 1924માં અવસાન થયું હતું, પરંતુ ભારતીય પેટ્રોલિયમ ઉદ્યોગના વિકાસમાં તેમનું યોગદાન આજે પણ યાદ કરવામાં આવે છે. ધીરુભાઈ અંબાણી પહેલાં જ તેમણે ભારતીય ઉદ્યોગસાહસિકતાનું એવું ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું હતું, જે આજે પણ અનેક લોકો માટે પ્રેરણારૂપ છે.