ભારતમાં દીકરીઓના અધિકારો અને કરુણાપૂર્ણ નિમણુંક (અનુકંપા નિયુક્તિ)ના મુદ્દે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી કાનૂની ચર્ચાને સુપ્રીમ કોર્ટે એક મહત્ત્વપૂર્ણ દિશા આપી છે. તાજેતરના એક ઐતિહાસિક ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે માત્ર વિવાહિત હોવાના આધારે કોઈ દીકરીને તેના હકોથી વંચિત રાખી શકાય નહીં, ખાસ કરીને જ્યારે વાત કરુણાપૂર્ણ નિમણુંક જેવી કલ્યાણકારી યોજનાની હોય.
આ કેસનું બેકગ્રાઉન્ડ જાણવું જરૂરી
આ કેસ ઉત્તર પ્રદેશના અમેઠી જિલ્લાના આરિયાવાં ગામ સાથે જોડાયેલો છે. અહીં બદરૂ નિશાને રાહત દરની દુકાન ફાળવવામાં આવી હતી. 4 માર્ચ 2024ના રોજ તેમના અવસાન બાદ તેમની વિવાહિત દીકરી કુલસુમએ આશ્રિત કોટા હેઠળ દુકાનના હસ્તાંતરણ માટે અરજી કરી હતી, પરંતુ સબ-ડિવિઝનલ મેજિસ્ટ્રેટે અરજી એ આધાર પર નકારી દીધી કે કુલસુમ વિવાહિત દીકરી છે અને સરકારના નિયમો મુજબ તે પરિવારની વ્યાખ્યામાં આવતી નથી. આ નિર્ણયને હાઈકોર્ટે પણ યોગ્ય ઠરાવ્યો હતો, જેના પછી મામલો સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો હતો.
સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્ત્વપૂર્ણ નિર્ણય
સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચ જસ્ટિસ પી.એસ. નરસિંહા અને જસ્ટિસ આલોક અરાધેએ કેસની સુનાવણી કરી. અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે માત્ર લગ્ન થયેલા હોવાના આધારે કોઈ દીકરીને કરુણાપૂર્ણ નિમણુંક અથવા કલ્યાણકારી યોજનાઓમાંથી બહાર રાખવી યોગ્ય નથી.
કોર્ટે કહ્યું કે વિવાહિત દીકરી અલગ રહે છે કે નહીં તે એક તથ્ય આધારિત મુદ્દો છે, તેને સર્વત્ર નિયમ તરીકે લાગુ કરી શકાય નહીં. અદાલતે વધુમાં નોંધ્યું કે લગ્નથી દીકરીનો માતાપિતાના પરિવાર સાથેનો સંબંધ સમાપ્ત થતો નથી.
સમાનતા અને સંવિધાનિક હક
સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના નિર્ણયમાં બંધારણની કલમ 14 અને 15નો ઉલ્લેખ કર્યો અને જણાવ્યું કે કોઈપણ ભેદભાવ વિના સમાન તક આપવી એ રાજ્યની જવાબદારી છે. માત્ર વૈવાહિક સ્થિતિના આધારે ભેદભાવ કરવો ગેરબંધારણીય અને મનમાની ગણાશે.
આ નિર્ણય પાછળનો હેતુ
અદાલતે એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું કે કરુણાપૂર્ણ નિમણુંકનો મુખ્ય હેતુ પરિવારને તાત્કાલિક આર્થિક સહારો આપવાનો છે. તેથી ઉમેદવાર વિવાહિત છે કે અવિવાહિત, આ મુદ્દો એકમાત્ર આધાર બની શકે નહીં.
શું થશે અસર?
આ ચુકાદો માત્ર એક કેસ સુધી સીમિત નથી, પરંતુ દેશભરના સેવા નિયમો અને કલ્યાણકારી યોજનાઓ માટે એક મહત્ત્વપૂર્ણ માર્ગદર્શક બની શકે છે. હવે રાજ્યોને પોતાની નીતિઓમાં ફેરફાર કરવાની જરૂર પડી શકે છે, જેથી વિવાહિત દીકરીઓને સમાન હક મળી શકે. આ નિર્ણયને મહિલા અધિકારો અને સમાનતાની દિશામાં એક મોટું પગલું માનવામાં આવી રહ્યું છે.