હિમાચલ પ્રદેશના કાંગડા જિલ્લામાં સ્થિત જ્વાલામુખી મંદિર, જેને જ્વાલા દેવી મંદિર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે ભારતના 51 શક્તિપીઠોમાંનું એક છે. આ મંદિર તેની સતત સળગતી જ્યોત માટે પ્રખ્યાત છે, જે સદીઓથી કોઈપણ બાહ્ય બળતણ વગર સળગી રહી છે.
જ્વાલામુખી મંદિર એક એવી જગ્યા છે જ્યાં શ્રદ્ધા અને વિજ્ઞાનનો અનોખો સંગમ જોવા મળે છે. અહીં સતત સળગતી જ્યોત ભક્તો માટે દેવીની હાજરીનું પ્રતીક છે, જ્યારે વૈજ્ઞાનિકો માટે તે એક કુદરતી રહસ્ય છે, જે હજુ સુધી સંપૂર્ણ રીતે સમજી શકાયું નથી.આ સ્થળ માત્ર ધાર્મિક દૃષ્ટિકોણથી જ મહત્વપૂર્ણ નથી, પરંતુ તે કુદરતી વિજ્ઞાનના અભ્યાસ માટે પણ એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર છે.
હિન્દુ પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, જ્યારે દેવી સતીએ તેમના પિતા દક્ષના યજ્ઞમાં અપમાનિત થયા પછી આત્મદાહ કર્યો, ત્યારે ભગવાન શિવે તેમના બળેલા શરીરને ઉપાડ્યું અને તાંડવ કર્યો. આનાથી બ્રહ્માંડમાં અસંતુલન સર્જાયું, જેને સુધારવા માટે ભગવાન વિષ્ણુએ પોતાના સુદર્શન ચક્રથી સતીના શરીરના ટુકડા કરી દીધા. જ્યાં પણ આ ટુકડા પડ્યા ત્યાં શક્તિપીઠોની રચના થઈ. એવું માનવામાં આવે છે કે જ્વાલામુખી મંદિર તે જગ્યાએ આવેલું છે જ્યાં સતીની જીભ પડી હતી અને અહીં દેખાતી જ્વાળાઓને દેવીની શક્તિનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.
એવું કહેવાય છે કે મુઘલ સમ્રાટ અકબરે આ મંદિરની જ્વાળાઓને તેમની સત્યતા ચકાસવા માટે ઓલવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ તે નિષ્ફળ ગયો. આ ઘટના પછી, અકબરે મંદિરને સોનાનું છત્ર અર્પણ કર્યું હતું, જે પાછળથી કોઈ અન્ય ધાતુમાં પરિવર્તિત થઈ ગયું. ભક્તોમાં આ ઘટનાને દેવીની શક્તિનો પુરાવો માનવામાં આવે છે.
વૈજ્ઞાનિકોના મતે, આ સતત સળગતી જ્વાળાઓનું કારણ જમીનમાંથી મિથેન જેવા હાઇડ્રોકાર્બન વાયુઓનું લીકેજ હોઈ શકે છે, જે સપાટી પર ઓક્સિજનના સંપર્કમાં આવતા સ્વયંભૂ સળગી જાય છે. 1959 માં, તેલ અને કુદરતી ગેસ કમિશન (ONGC) એ આ વિસ્તારમાં ખોદકામ કર્યું, પરંતુ તેમને ગેસ અથવા તેલના પૂરતા સ્ત્રોત મળ્યા નહીં. લગભગ છ દાયકાના સંશોધન પછી પણ, આ જ્વાળાઓનો સ્ત્રોત સંપૂર્ણપણે સમજી શકાયો નથી, જે આ સ્થળને વધુ રહસ્યમય બનાવે છે.
મંદિરમાં નવ સતત સળગતી જ્યોત છે, જેને મહાકાલી, અન્નપૂર્ણા, ચંડી, હિંગળાજ, વિંધ્યવાસિની, મહાલક્ષ્મી, સરસ્વતી, અંબિકા અને અંજીદેવી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. દેશ અને વિદેશમાંથી લાખો ભક્તો આ જ્યોતની પૂજા કરવા માટે અહીં આવે છે, ખાસ કરીને નવરાત્રિના પ્રસંગે, જ્યારે મંદિરમાં ખાસ ઉત્સવોનું આયોજન કરવામાં આવે છે.