સુપર અલ નીનો અને ઊંચા ઊર્જા-ખાતર ખર્ચનું સંયોજન 2027માં વૈશ્વિક ખાદ્ય મોંઘવારીને વાર્ષિક ધોરણે 5% સુધી લઈ જઈ શકે છે; ભારત, બ્રાઝિલ અને ઇન્ડોનેશિયા જેવા ઉભરતા દેશો સૌથી વધુ જોખમમાં
2027માં દુનિયા ચોક્કસપણે ‘ખાદ્યાન્ન સંકટ’માં ફસાઈ જશે એવી આગાહી JPMorganએ કરી નથી, પરંતુ બે મોટા જોખમ એકસાથે આવ્યા તો ખાદ્ય ભાવમાં મોટો ઉછાળો આવી શકે તેવી ગંભીર ચેતવણી આપી છે.
JPMorganના 24 જુલાઈ, 2026ના વિશ્લેષણ અનુસાર, ઝડપથી મજબૂત બની રહેલું અલ નીનો જો ‘સુપર અલ નીનો’નું સ્વરૂપ ધારણ કરે અને તેની સાથે ઊંચા ઊર્જા તથા ખાતરના ભાવ ચાલુ રહે, તો 2027માં વૈશ્વિક ખાદ્ય મોંઘવારી પર નોંધપાત્ર દબાણ આવી શકે છે.
આ ચેતવણીનો સૌથી મહત્વનો મુદ્દો એ છે કે અહીં વાત દુનિયામાં અનાજ જ ખતમ થઈ જશે તેવી નથી. JPMorganનું વિશ્લેષણ મુખ્યત્વે food inflation, એટલે કે ખાદ્ય પદાર્થોના ભાવમાં ઝડપી વધારો, અને તેના કારણે સમગ્ર મોંઘવારી પર પડનારી અસર અંગે છે. બેંકના અંદાજ પ્રમાણે સુપર અલ નીનો એકલા હાથે વૈશ્વિક ખાદ્ય મોંઘવારીમાં ટોચના તબક્કે આશરે 0.7 ટકા પોઇન્ટનો વધારો કરી શકે છે. જો તેની સાથે ઊંચા ડીઝલ, ખાતર અને પેકેજિંગ ખર્ચ જોડાય તો અસર 1.3થી 1.5 ટકા પોઇન્ટ સુધી પહોંચી શકે છે.
2027ના પ્રથમ છ મહિનામાં 5% ફૂડ ઇન્ફ્લેશનનું જોખમ
JPMorganના અર્થશાસ્ત્રીઓના સૌથી ચોંકાવનારા અંદાજ મુજબ, આ પરિસ્થિતિ સર્જાય તો 2027ના પ્રથમ અર્ધવાર્ષિક ગાળામાં વૈશ્વિક ખાદ્ય મોંઘવારીનો વાર્ષિક દર આશરે 5% સુધી પહોંચી શકે છે. તેના કારણે વૈશ્વિક હેડલાઇન ઇન્ફ્લેશનમાં લગભગ 0.6 ટકા પોઇન્ટનો ઉમેરો થઈ શકે છે અને 2027 દરમિયાન વૈશ્વિક મોંઘવારીમાં અપેક્ષિત ઘટાડો લગભગ 0.3 ટકા પોઇન્ટ જેટલો ધીમો પડી શકે છે. એટલે વાયરલ થઈ રહેલા દાવા પ્રમાણે “વૈશ્વિક મોંઘવારી 5% થશે” કહેવું ચોક્કસ નથી; 5%નો આંકડો ખાસ કરીને ખાદ્ય મોંઘવારી માટેનો JPMorganનો પરિસ્થિતિ આધારિત અંદાજ છે. અલ નીનોની અસર પણ તરત જ બજારમાં દેખાય એવું જરૂરી નથી. JPMorganના વિશ્લેષણ મુજબ હવામાનના આંચકાની સૌથી મોટી અસર સામાન્ય રીતે તેના પ્રારંભ પછી ચારથી આઠ મહિનામાં ખાદ્ય મોંઘવારીમાં દેખાઈ શકે છે. હાલમાં આગાહી મોડેલો વર્ષના અંત સુધીમાં વર્તમાન અલ નીનો ઘટનાના ‘વેરી સ્ટ્રોંગ’ અથવા ‘સુપર’ સ્તરે પહોંચવાની 81% સંભાવના દર્શાવે છે, જ્યારે 2027 સુધી આ સ્થિતિ ચાલુ રહેવાની સંભાવના 97% દર્શાવવામાં આવી છે.
ખાતર અને ઊર્જા ખર્ચ કેમ બની શકે મોટો પડકાર?
આ સમગ્ર ચિત્રમાં ખાતરનો મુદ્દો અત્યંત મહત્વનો છે. ખેતીમાં ઉપયોગમાં લેવાતા યુરિયા અને એમોનિયા જેવા નાઇટ્રોજન આધારિત ખાતરોના વૈશ્વિક વેપારમાં મધ્ય પૂર્વનું મહત્વ ઘણું છે. JPMorganના એક અલગ વિશ્લેષણ અનુસાર, મધ્ય પૂર્વ વૈશ્વિક યુરિયા નિકાસમાં આશરે 42% અને એમોનિયા નિકાસમાં આશરે 27% હિસ્સો ધરાવે છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની આસપાસના ભૂરાજકીય તણાવથી આ સપ્લાય ચેનમાં વિક્ષેપ થાય તો તેની અસર વિશ્વના કૃષિ ખર્ચ સુધી પહોંચી શકે છે.
ભારત માટે આ મુદ્દો ખાસ મહત્વ ધરાવે છે. CRISIL Ratings અનુસાર ભારતમાં વપરાતા ખાતરોમાં યુરિયાનો હિસ્સો આશરે 45% છે. દેશમાં યુરિયાની લગભગ 20% જરૂરિયાત આયાતથી પૂરી થાય છે, જ્યારે જટિલ ખાતરોમાં આયાતનો હિસ્સો લગભગ એક તૃતીયાંશ છે. નાણાકીય વર્ષ 2026ના પ્રથમ નવ મહિનામાં ભારતની યુરિયા અને DAP આયાતમાં મધ્ય પૂર્વનો હિસ્સો આશરે 40% હતો. એટલે વૈશ્વિક ઊર્જા અથવા ખાતર સપ્લાયમાં લાંબો વિક્ષેપ થાય તો ભારતના ખેડૂતોના ઉત્પાદન ખર્ચ પર દબાણ આવી શકે છે.
ખાતર મોંઘું થાય ત્યારે અસર માત્ર ખેડૂતના ખર્ચ સુધી સીમિત રહેતી નથી. ખેતીના ઇનપુટ ખર્ચમાં વધારો થાય છે, ત્યારબાદ ઉત્પાદન ખર્ચ વધે છે અને અંતે તેનો એક હિસ્સો જથ્થાબંધ તથા છૂટક ખાદ્ય ભાવોમાં પહોંચે છે. આ ઉપરાંત ડીઝલ મોંઘું હોય તો ટ્રેક્ટર, સિંચાઈ પંપ, કાપણી, પરિવહન, કોલ્ડ સ્ટોરેજ અને ખાદ્ય પેકેજિંગ જેવા અનેક તબક્કાઓના ખર્ચમાં વધારો થઈ શકે છે. JPMorganએ પણ ઊંચા ઊર્જા ખર્ચને ખાદ્ય ભાવના આંચકાને વધુ ગંભીર બનાવનારા પરિબળ તરીકે ગણાવ્યો છે.
ભારત, બ્રાઝિલ અને ઇન્ડોનેશિયા કેમ વધુ સંવેદનશીલ?
JPMorganના વિશ્લેષણમાં એશિયા અને લેટિન અમેરિકાના ઉભરતા બજારોને સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત થવાની સંભાવના દર્શાવવામાં આવી છે. ખાસ કરીને ભારત, ઇન્ડોનેશિયા, બ્રાઝિલ અને કોલંબિયાને વધુ જોખમ ધરાવતા દેશોમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા છે. તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે આ દેશોની અર્થવ્યવસ્થામાં કૃષિનું મહત્વ વધારે છે અને ઘરેલુ ગ્રાહકના ખર્ચમાં ખાદ્ય પદાર્થોનો હિસ્સો વિકસિત અર્થવ્યવસ્થાઓની તુલનાએ વધુ હોય છે.
ભારતમાં અલ નીનોની સંભવિત અસરનું મહત્વ ખાસ છે કારણ કે દેશની ખેતીનો એક મોટો હિસ્સો હજુ પણ ચોમાસા સાથે જોડાયેલો છે. વરસાદની માત્રા ઉપરાંત તેનું વિતરણ, વાવણીના સમયગાળા દરમિયાન વરસાદની ઉપલબ્ધતા અને ભારે વરસાદ અથવા લાંબા સૂકા સમયગાળાની ઘટનાઓ પાક ઉત્પાદનને અસર કરી શકે છે. જોકે તેનો અર્થ એ નથી કે 2027માં ભારતના અનાજના ભંડાર ચોક્કસ ખાલી થઈ જશે. હાલની પરિસ્થિતિ અંગે JPMorganએ પોતે નોંધ્યું છે કે વૈશ્વિક અનાજના જથ્થા પૂરતા છે અને એશિયામાં ચોખાના સ્ટોકની સ્થિતિ અગાઉના મોટા અલ નીનો સમયગાળાની સરખામણીએ પ્રમાણમાં સારી છે.
સૌથી મોટો ખતરો ‘અછત’ નહીં, પરંતુ ભાવનો હોઈ શકે
આથી 2027 અંગેની JPMorgan ચેતવણીને “દુનિયામાં અનાજ ખતમ થઈ જશે” તરીકે રજૂ કરવી ભ્રામક બની શકે છે. વાસ્તવિક જોખમ એ છે કે હવામાનના આંચકા, ઊર્જા ખર્ચ, ખાતરની ઉપલબ્ધતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય સપ્લાય ચેન એકસાથે દબાણમાં આવે તો ઉત્પાદન અને પરિવહન બંને મોંઘા બની શકે. પરિણામે ખાદ્ય પદાર્થોના ભાવમાં વધારો થઈ શકે અને ખાસ કરીને ઓછી તથા મધ્યમ આવક ધરાવતા પરિવારોના બજેટ પર વધુ ભાર પડી શકે છે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર માટે પણ આ મહત્વપૂર્ણ છે. ખાદ્ય અને ઊર્જા બંને મોંઘા થાય તો કેન્દ્રીય બેન્કો માટે મોંઘવારી ઘટાડવી મુશ્કેલ બને છે. વ્યાજદરમાં ઘટાડાની ગતિ ધીમી પડી શકે છે અને આયાત પર વધુ નિર્ભર દેશોને કરન્સી તથા ચાલુ ખાતાના દબાણનો સામનો કરવો પડી શકે છે. OECDના 2026ના આર્થિક પરિદૃશ્યમાં પણ ઊર્જા અને ખાતરના ભાવ લાંબા સમય સુધી ઊંચા રહે તેવા પરિસ્થિતિ-આધારિત દૃશ્યમાં વૈશ્વિક પુરવઠા અને ફુગાવા માટે વધેલા જોખમ દર્શાવવામાં આવ્યા છે. જોકે OECDના બેઝલાઇન અંદાજમાં 2027માં કેટલાક ઉભરતા દેશોમાં મોંઘવારી ફરી ઘટવાની અપેક્ષા પણ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
ભારત માટે હવે શું મહત્વનું રહેશે?
ભારત માટે સૌથી મહત્વનું રહેશે કે ખાતરની ઉપલબ્ધતા, આંતરરાષ્ટ્રીય ઊર્જા ભાવ અને ચોમાસાની સ્થિતિ પર સતત નજર રાખવામાં આવે. સ્થાનિક બફર સ્ટોક, સમયસર ખાતર પુરવઠો, સિંચાઈની સુવિધા, પાક વૈવિધ્યકરણ અને આવશ્યક ખાદ્ય ચીજોની સપ્લાય ચેનમાં વિક્ષેપ અટકાવવાની ક્ષમતા આગામી સમયગાળામાં મહત્વની રહેશે. સરકાર માટે પડકાર માત્ર ભાવ નિયંત્રણનો નહીં, પરંતુ ખેડૂતોને યોગ્ય ઇનપુટ ઉપલબ્ધ કરાવતાં ઉત્પાદન પ્રોત્સાહન જાળવી રાખવાનો પણ રહેશે.
અંતે JPMorganની ચેતવણીને ભવિષ્યની નિશ્ચિત વિનાશવાણી તરીકે નહીં, પરંતુ એક ગંભીર risk scenario તરીકે જોવી જોઈએ. જો સુપર અલ નીનો અને ઊંચા ઊર્જા-ખાતર ખર્ચ એકસાથે લાંબા સમય સુધી ટકી રહે તો 2027માં વૈશ્વિક ખાદ્ય મોંઘવારીમાં નોંધપાત્ર વધારો થઈ શકે છે. પરંતુ હાલના અનાજ અને ચોખાના જથ્થા આ જોખમ સામે થોડું રક્ષણ આપે છે. એટલે આગામી મહિનાઓમાં અલ નીનોની તીવ્રતા, હવામાનની આગાહીઓ, ખાતરના આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવ અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેન-આ ચાર સંકેતો સૌથી વધુ મહત્વના રહેશે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
શું 2027માં ખરેખર વૈશ્વિક ખાદ્યાન્ન સંકટ આવશે?
JPMorganએ 2027માં અનાજ ખતમ થઈ જશે તેવી નિશ્ચિત આગાહી કરી નથી. ચેતવણી મુખ્યત્વે સુપર અલ નીનો, ઊંચા ઊર્જા-ખાતર ખર્ચ અને સપ્લાય ચેનમાં વિક્ષેપને કારણે ખાદ્ય મોંઘવારી વધવાના જોખમ અંગે છે.
ભારત પર આ સંકટની સૌથી મોટી અસર કેવી રીતે થઈ શકે?
ભારતમાં ચોમાસા પર આધારિત ખેતી, ખાતરની આયાત અને ઊર્જા ખર્ચને કારણે જોખમ વધી શકે છે. જો હવામાન પ્રતિકૂળ રહે અને ખાતર-ઊર્જાના ભાવ ઊંચા રહે તો ઉત્પાદન ખર્ચ વધી શકે છે અને ચોખા, કઠોળ, તેલીબિયાં સહિતની ખાદ્ય ચીજોના ભાવ પર દબાણ આવી શકે છે.
શું અલ નીનો 2027માં ખાદ્ય મોંઘવારી વધારી શકે?
હા, JPMorganના પરિસ્થિતિ આધારિત વિશ્લેષણ મુજબ જો અલ નીનો ‘સુપર અલ નીનો’ સ્વરૂપ ધારણ કરે તો વૈશ્વિક ખાદ્ય મોંઘવારીમાં નોંધપાત્ર વધારો થઈ શકે છે. તેની અસર ઊંચા તેલ, ગેસ અને ખાતરના ખર્ચ સાથે જોડાય તો સમગ્ર મોંઘવારી પર પણ વધારાનું દબાણ આવી શકે છે.