ભયાનક કુદરતી આપત્તિના કારણે નેપાળ આ દિવસોમાં ચર્ચામાં છે. અચાનક આવેલી પૂરે જાનમાલનું ભારે નુકસાન કર્યું છે. રસ્તા અને પુલોની સાથે અનેક સરકારી તથા ખાનગી ઇમારતો પણ આ આપત્તિની ઝપેટમાં આવી ગઈ છે. કેટલીક ઇમારતો ધરાશાયી થઈ ગઈ છે તો કેટલીક પૂરના પાણીમાં તણાઈ ગઈ છે.પરંતુ નેપાળ આ આપત્તિ સામે મજબૂતીથી લડી રહ્યું છે.
પોતાના પર આવેલી મુશ્કેલીઓ સામે લડવાની નેપાળની પોતાની એક અલગ રીત રહી છે. ત્યાંના લોકોમાં મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવાનો ખાસ જુસ્સો જોવા મળે છે. મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓ સામે લડવાની આ પરંપરા નેપાળને અન્ય દેશોથી અલગ ઓળખ આપે છે.
નેપાળના ઇતિહાસમાં તેના અનેક ઉદાહરણો જોવા મળે છે. આ જ કારણે એક સવાલ આજે પણ મહત્ત્વનો છે કે નેપાળ ક્યારેય અંગ્રેજોનું ગુલામ કેમ ન બન્યું? આંગ્લ-નેપાળ યુદ્ધ શું હતું? સુગૌલી સંધિ કેવી રીતે થઈ? અને ગોરખા સૈનિકોએ એવી કઈ બહાદુરી બતાવી કે આજે પણ સમગ્ર દુનિયામાં તેમનું સન્માન થાય છે?
નેપાળ અંગ્રેજોના કબજામાં કેમ ન આવ્યું?
નેપાળ દક્ષિણ એશિયાનો એવો દેશ છે, જે બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન પણ પોતાની સ્વતંત્ર ઓળખ જાળવી રાખવામાં સફળ રહ્યો હતો.
તે સમયે ભારતના મોટા ભાગ પર અંગ્રેજોનું શાસન હતું. શ્રીલંકા, બર્મા અને અન્ય અનેક વિસ્તારોમાં પણ બ્રિટિશ પ્રભાવ વધી રહ્યો હતો. તેમ છતાં નેપાળ સંપૂર્ણ રીતે બ્રિટિશ સામ્રાજ્યનો ભાગ બન્યું નહોતું.
તેનું સૌથી મોટું કારણ નેપાળના લોકોનો મજબૂત પ્રતિકાર હતો. સાથે જ નેપાળનું પહાડી ભૂગોળ પણ તેના માટે સુરક્ષા કવચ સમાન હતો. ઊંચા પહાડો, ઊંડી ખીણો, ગાઢ જંગલો અને મુશ્કેલ રસ્તાઓ કોઈપણ બહારની સેનાની સામે મોટી મુશ્કેલી ઊભી કરતા હતા.
નેપાળમાં મજબૂત સૈન્ય પરંપરા પણ હતી. ગોરખા શાસકોએ અલગ-અલગ પહાડી રાજ્યોને એક કરીને પોતાનો પ્રભાવ વધાર્યો હતો. નેપાળી સૈનિકો શિસ્તબદ્ધ હતા અને મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓમાં લડવા માટે ટેવાયેલા હતા.
અંગ્રેજોએ નેપાળને હરાવવાનો પ્રયાસ ચોક્કસ કર્યો હતો. 1814થી 1816 સુધી અંગ્રેજો અને નેપાળ વચ્ચે યુદ્ધ થયું. આ યુદ્ધ પછી નેપાળે પોતાના કેટલાક વિસ્તારો અંગ્રેજોને સોંપવા પડ્યા, પરંતુ અંગ્રેજો નેપાળ પર પોતાનું સીધું શાસન સ્થાપિત કરી શક્યા નહીં.
ગોરખા રાજ્યનો વિસ્તાર કોણે કર્યો?
18મી સદીમાં ગોરખા રાજ્યના રાજા પૃથ્વી નારાયણ શાહે નેપાળના એકીકરણની શરૂઆત કરી હતી. તેમણે નાના-નાના પહાડી રાજ્યોને પોતાના કબજામાં લેવાનું શરૂ કર્યું. કાઠમંડુ ખીણ પર કબજો મેળવ્યા બાદ ગોરખા શક્તિ વધુ મજબૂત બની.
ત્યારબાદ નેપાળનો વિસ્તાર પશ્ચિમ અને દક્ષિણ તરફ પણ થયો. નેપાળી સેનાએ કુમાઉં, ગઢવાલ અને તરાઈના અનેક વિસ્તારોમાં પોતાનો પ્રભાવ સ્થાપિત કર્યો.
કેટલાક વિસ્તારોમાં સ્થાનિક શાસકો અને નેપાળી અધિકારીઓ વચ્ચે તણાવ પણ વધ્યો હતો. આ જ સમય દરમિયાન ભારતમાં ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની પણ પોતાની શક્તિ વધારી રહી હતી.
કંપનીનું શાસન બંગાળથી આગળ વધીને ઉત્તર ભારત સુધી પહોંચી ગયું હતું. કંપની માત્ર વેપાર કરવા માંગતી નહોતી, પરંતુ રાજકીય નિયંત્રણ પણ વધારવા માંગતી હતી.
નેપાળ અને અંગ્રેજોની સરહદો અનેક જગ્યાએ એકબીજાની નજીક આવી ગઈ હતી. સરહદને લઈને વિવાદો વધવા લાગ્યા. બંને પક્ષ એકબીજાના વિસ્તારને પોતાના માટે ખતરા તરીકે જોવા લાગ્યા.
આંગ્લ-નેપાળ યુદ્ધ કેવી રીતે શરૂ થયું?
1814માં અંગ્રેજો અને નેપાળ વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું. તેને આંગ્લ-નેપાળ યુદ્ધ અથવા એંગ્લો-ગોરખા યુદ્ધ પણ કહેવામાં આવે છે.
અંગ્રેજો આ યુદ્ધ ઝડપથી જીતી લેવા માંગતા હતા. તેમની પાસે મોટી સેના અને આધુનિક હથિયારો હતા. અંગ્રેજોએ નેપાળ પર અલગ-અલગ દિશામાંથી હુમલા કર્યા.
તેમણે પશ્ચિમ તરફ કુમાઉં અને ગઢવાલ તરફ સૈનિકો મોકલ્યા. દેહરાદૂન અને નાલાપાણી વિસ્તારમાં પણ સૈન્ય કાર્યવાહી કરવામાં આવી. આ ઉપરાંત અંગ્રેજો મકવાનપુર અને કાઠમંડુ તરફ આગળ વધવાની યોજના બનાવી રહ્યા હતા.
બીજી તરફ નેપાળનું સેન્ય સંખ્યામાં ઓછું હતું. તેમની પાસે અંગ્રેજોની જેમ આધુનિક તોપો અને હથિયારો પણ નહોતા. તેમ છતાં નેપાળી સૈનિકોએ અંગ્રેજોને જોરદાર ટક્કર આપી. નાલાપાણીનું યુદ્ધ આજે પણ કેમ યાદ કરવામાં આવે છે?
આંગ્લ-નેપાળ યુદ્ધની સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ ઘટનાઓમાં નાલાપાણીનું યુદ્ધ સામેલ છે. આ યુદ્ધ દેહરાદૂન નજીક આવેલા ખલંગા કિલ્લામાં થયું હતું. નેપાળી સૈનિકોનું નેતૃત્વ બલભદ્ર કુંવર કરી રહ્યા હતા. કિલ્લામાં નેપાળી સૈનિકોની સંખ્યા ઓછી હતી. તેમની સાથે મહિલાઓ અને બાળકો પણ હતા. બીજી તરફ અંગ્રેજ સેનાએ કિલ્લાને ચારેય તરફથી ઘેરી લીધો હતો.
અંગ્રેજો પાસે તોપો હતી અને તેમણે અનેક દિવસો સુધી કિલ્લા પર હુમલા કર્યા. તેમ છતાં નેપાળી સૈનિકોએ આત્મસમર્પણ કર્યું નહીં.
મર્યાદિત સાધનો હોવા છતાં તેઓ સતત લડતા રહ્યા. થોડા સમય બાદ કિલ્લામાં પાણીની ભારે અછત ઊભી થઈ. સૈનિકો અને સામાન્ય લોકોને ભારે મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો. આખરે બલભદ્ર કુંવરે કિલ્લો ખાલી કરવાનો નિર્ણય લીધો. તેઓ બચેલા સૈનિકો સાથે કિલ્લામાંથી બહાર નીકળી ગયા.
અંગ્રેજોએ કિલ્લા પર કબજો તો કરી લીધો, પરંતુ નેપાળી સૈનિકોની બહાદુરીથી તેઓ પણ પ્રભાવિત થયા. આ યુદ્ધ દરમિયાન અંગ્રેજ અધિકારી રોબર્ટ રોલો ગિલેસ્પી પણ માર્યા ગયા હતા. આ ઘટના અંગ્રેજ સેનાના માટે મોટો આઘાત હતી. નાલાપાણીનું યુદ્ધ એ વાતનું ઉદાહરણ બની ગયું કે સંખ્યા અને હથિયારોમાં નાની સેના પણ હિંમત અને યોગ્ય વ્યૂહરચનાના આધારે મોટી સેનાને લાંબા સમય સુધી રોકી શકે છે.
અન્ય યુદ્ધોમાં પણ ગોરખા સૈનિકોએ બતાવી બહાદુરી
નાલાપાણી સિવાય પણ અનેક વિસ્તારોમાં નેપાળી સૈનિકોએ બહાદુરીપૂર્વક યુદ્ધ કર્યું હતું. જૈથક અને મલાઉંના યુદ્ધો પણ ખૂબ મહત્ત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. મલાઉં કિલ્લાની રક્ષા અમર સિંહ થાપાએ કરી હતી. તેઓ નેપાળી સેનાના વરિષ્ઠ અને અનુભવી સેનાપતિ હતા. તેમને નેપાળના મહાન યોદ્ધાઓમાં ગણવામાં આવે છે.
અમર સિંહ થાપાએ પહાડી યુદ્ધની વ્યૂહરચનાનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તેમણે ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોનો ફાયદો ઉઠાવ્યો. નેપાળી સૈનિકોએ અનેક વખત અંગ્રેજોને મુશ્કેલીમાં મૂકી દીધા. અંગ્રેજો પાસે વધુ સૈનિકો અને વધુ સારા હથિયારો હતા. ધીમે ધીમે તેમણે પોતાની વ્યૂહરચના બદલી. તેમણે અલગ-અલગ દિશામાંથી દબાણ વધાર્યું અને અનેક સ્થાનિક વિસ્તારો પર કબજો કર્યો. આ કારણે નેપાળી સેનાની પુરવઠા અને સંચાર વ્યવસ્થા નબળી પડવા લાગી.
અંગ્રેજો નેપાળને સંપૂર્ણ રીતે કેમ જીતી ન શક્યા?
અંગ્રેજોએ નેપાળને સંપૂર્ણ રીતે જીતવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ પહાડી વિસ્તારોમાં યુદ્ધ કરવું તેમના માટે સરળ નહોતું. સૈનિકો સુધી ખોરાક અને હથિયારો પહોંચાડવા મુશ્કેલ હતું. હવામાન પણ ઘણી વખત અંગ્રેજોની વિરુદ્ધ જતું હતું. બીજી તરફ નેપાળની સેના પોતાના વિસ્તારથી સારી રીતે પરિચિત હતી. નેપાળી સૈનિકો પહાડી રસ્તાઓ, જંગલો અને ખીણોનો ફાયદો ઉઠાવતા હતા.
તેઓ ઘણી વખત અચાનક હુમલો કરતા અને ત્યારબાદ સુરક્ષિત સ્થળોએ પાછા જતા. આ કારણે અંગ્રેજોને સતત નુકસાન સહન કરવું પડતું હતું. આખરે અંગ્રેજોને સમજાઈ ગયું કે નેપાળને સંપૂર્ણ રીતે જીતવું તેમના માટે ખૂબ ખર્ચાળ સાબિત થઈ શકે છે. જોકે, અંગ્રેજોએ નેપાળના કેટલાક વિસ્તારો પર કબજો કરી લીધો હતો. આવી સ્થિતિમાં નેપાળ સામે યુદ્ધ અટકાવવા સિવાય ઘણા વિકલ્પો બાકી રહ્યા નહોતા.
સુગૌલી સંધિ શું હતી?
યુદ્ધ બાદ નેપાળ અને ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપની વચ્ચે સુગૌલી સંધિ થઈ. આ સંધિનો પ્રારંભિક મુસદ્દો 1815માં તૈયાર થયો હતો અને 1816માં તેને અંતિમ સ્વરૂપ આપવામાં આવ્યું હતું. આ સંધિ બાદ નેપાળની સરહદો અને રાજકીય સ્થિતિમાં મોટો ફેરફાર થયો. સંધિ મુજબ નેપાળે પોતાના અનેક વિસ્તારો અંગ્રેજોને સોંપવા પડ્યા.
આ વિસ્તારોમાં કુમાઉં અને ગઢવાલના મોટા ભાગના વિસ્તારો સામેલ હતા. નેપાળે સિક્કિમ સાથે જોડાયેલા કેટલાક વિસ્તારો પરનો પોતાનો દાવો પણ છોડી દીધો. તરાઈના કેટલાક વિસ્તારો પણ અંગ્રેજોના નિયંત્રણમાં ગયા. સંધિ બાદ કાળી નદીને નેપાળ અને બ્રિટિશ ભારત વચ્ચેની સરહદનો આધાર માનવામાં આવ્યો. સુગૌલી સંધિ નેપાળ માટે મુશ્કેલ અને નુકસાનકારક કરાર હતો. નેપાળે પોતાનો ઘણો ભૂભાગ ગુમાવ્યો, પરંતુ સૌથી મહત્ત્વની વાત એ હતી કે તેણે પોતાની સ્વતંત્રતા ગુમાવી નહોતી.
ગોરખા સૈનિકોની બહાદુરી ખરેખર અદ્ભુત હતી
આંગ્લ-નેપાળ યુદ્ધ બાદ અંગ્રેજોએ ગોરખા સૈનિકોની બહાદુરીને ઓળખી. ત્યારબાદ તેમણે નેપાળી સૈનિકોને પોતાની સેનામાં ભરતી કરવાનું શરૂ કર્યું. ગોરખા સૈનિકોની ઓળખ તેમની હિંમત, શિસ્ત અને મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં લડવાની ક્ષમતાથી બની.
ગોરખા સૈનિકો પહાડી વિસ્તારોમાં ઝડપથી આગળ વધી શકતા હતા. ઓછા સાધનોમાં પણ તેઓ લાંબા સમય સુધી લડી શકતા હતા. તેમનું પરંપરાગત હથિયાર ખુકરી છે. તે નાની, મજબૂત અને વળાંકવાળી ધાર ધરાવતી તલવાર હોય છે. ખુકરી ગોરખા સૈનિકોની બહાદુરીનું પ્રતીક બની ગઈ. આંગ્લ-નેપાળ યુદ્ધ બાદ ગોરખા સૈનિકોએ બ્રિટિશ સેના માટે પણ અનેક યુદ્ધોમાં ભાગ લીધો. તેઓ પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ અને બીજા વિશ્વયુદ્ધ સહિત અનેક સંઘર્ષોમાં લડ્યા હતા. આજે પણ ભારતીય અને બ્રિટિશ સેનામાં ગોરખા રેજિમેન્ટની પરંપરા જોવા મળે છે. નેપાળ અને ગોરખા સૈનિકોનું નામ વિશ્વના સૈન્ય ઇતિહાસમાં ખૂબ સન્માન સાથે લેવામાં આવે છે.
નેપાળની સ્વતંત્રતા કેમ ખાસ મહત્ત્વ ધરાવે છે?
સુગૌલી સંધિ બાદ નેપાળની શક્તિ ચોક્કસપણે ઘટી ગઈ હતી. તેની સરહદો પણ નાની થઈ ગઈ હતી. પરંતુ સૌથી મહત્ત્વની વાત એ હતી કે નેપાળ પર બ્રિટિશ કાયદો લાગુ થયો નહોતો.
ત્યાં બ્રિટિશ વહીવટીતંત્ર સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું નહોતું. નેપાળની રાજાશાહી અને સ્થાનિક શાસન વ્યવસ્થા ચાલુ રહી. અંગ્રેજોએ નેપાળને એક સ્વતંત્ર, પરંતુ મહત્ત્વપૂર્ણ પાડોશી દેશ તરીકે જોવાનું શરૂ કર્યું.
નેપાળ ભારત અને તિબેટ વચ્ચેના વ્યૂહાત્મક રીતે મહત્ત્વપૂર્ણ વિસ્તારમાં આવેલું હતું. તેથી તેને સંપૂર્ણ રીતે જીતવા કરતાં તેની સાથે રાજકીય સંબંધો જાળવી રાખવા અંગ્રેજોને વધુ ફાયદાકારક લાગ્યું.
બીજી તરફ નેપાળે પણ સમજદારીપૂર્વક પોતાની સ્વતંત્રતા જાળવી રાખી. તેણે અંગ્રેજો સાથે સતત સીધો સંઘર્ષ ચાલુ રાખ્યો નહીં. સંધિ બાદ તેણે રાજદ્વારી સંબંધોનો માર્ગ અપનાવ્યો.
ઇતિહાસમાંથી શું શીખવા મળે છે?
નેપાળનો આ ઇતિહાસ એક મહત્ત્વની વાત શીખવે છે કે મોટી સેના અને આધુનિક હથિયારો હંમેશાં જીતની ગેરંટી આપતા નથી. મુશ્કેલ ભૂગોળ, મજબૂત નેતૃત્વ, યોગ્ય વ્યૂહરચના અને સૈનિકોનું મનોબળ પણ યુદ્ધનું પરિણામ બદલી શકે છે.
ગોરખા સૈનિકોની બહાદુરી તેનું મહત્ત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ છે.
નેપાળે અંગ્રેજો સામે યુદ્ધમાં પોતાના કેટલાક પ્રદેશો ગુમાવ્યા, પરંતુ પોતાની સ્વતંત્ર ઓળખ અને અસ્તિત્વ જાળવી રાખ્યું. આ જ કારણ છે કે નેપાળનો ઇતિહાસ દક્ષિણ એશિયાના ઇતિહાસમાં એક અનોખું સ્થાન ધરાવે છે.