તાજેતરમાં ઈન્ડોનેશિયાના શેરબજારમાં એવો ભયાનક કડાકો જોવા મળ્યો છે જેણે સમગ્ર વૈશ્વિક નાણાકીય જગતને ચોંકાવી દીધું છે. સપ્તાહના અંતે શુક્રવારે ઈન્ડોનેશિયાનો મુખ્ય શેરબજાર ઈન્ડેક્સ ‘જર્કાતા કમ્પોઝિટ ઈન્ડેક્સ’ (JCI) એક જ દિવસમાં ૧૧.૫૭% સુધી ગગડી ગયો હતો.શેરબજારના ઈતિહાસમાં આ કડાકો સાચે જ અભૂતપૂર્વ છે, કારણ કે જાન્યુઆરી ૧૯૯૮માં આવેલી એશિયાઈ નાણાકીય કટોકટી પછી એક જ દિવસમાં આવેલો આ સૌથી મોટો ઘટાડો છે.
બજારમાં ચારેય તરફથી આવેલી ચોતરફ વેચવાલીના કારણે રોકાણકારોને અબજો રૂપિયાનું નુકસાન વેઠવાનો વારો આવ્યો હતો. પરિસ્થિતિ એટલી ગંભીર બની ગઈ હતી કે બજારના સંચાલકોએ પરિસ્થિતિને નિયંત્રણમાં લેવા માટે થોડા સમય માટે ટ્રેડિંગ (કામકાજ) સ્થગિત કરવાની એટલે કે ટ્રેડિંગ હોલ્ટ કરવાની ફરજ પડી હતી.
કારમો કડાકો: ટ્રેડિંગ ૩૦ મિનિટ માટે બંધ કરવું પડ્યું
શુક્રવારે સવારે જ્યારે ઈન્ડોનેશિયાનું શેરબજાર ખુલ્યું ત્યારે જ તેમાં આશરે ૮% જેટલો વિરાટ ગાબડો જોવા મળ્યો હતો. બજાર ખુલતાની સાથે જ મોટા રોકાણકારો અને વિદેશી સંસ્થાગત રોકાણકારોમાં ભારે અફડાતફડી મચી ગઈ હતી અને વેચવાલીનું બુલડોઝર ફરી વળ્યું હતું.
સ્થિતિ વધુ ન બગડે તે માટે સ્ટોક એક્સચેન્જ દ્વારા તાત્કાલિક ધોરણે કામકાજ ૩૦ મિનિટ માટે અટકાવી દેવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ બજાર ફરી શરૂ થયા બાદ પણ વેચવાલીનો આક્રમક દોર ચાલુ રહ્યો હતો.
આ કડાકાની સૌથી આકરી અસર દેશના મુખ્ય બેંકિંગ ક્ષેત્ર પર પડી હતી. ઈન્ડોનેશિયાની ટોચની અને મજબૂત ગણાતી બેંકોના શેર પાણીના મોલે વેચાવા લાગ્યા હતા:
બેંક સેન્ટ્રલ એશિયા (Bank Central Asia): આ બેંકના શેરમાં આશરે ૧૫% નો તોતિંગ ઘટાડો નોંધાયો હતો.
બેંક રાક્યાત ઈન્ડોનેશિયા (Bank Rakyat Indonesia): આ બેંકના શેરો પણ ૧૫% સુધી તૂટી ગયા હતા.
બેંક મંદિરી (Bank Mandiri): દેશની આ પ્રમુખ બેંકના શેર પણ ૧૫% જેટલા ગગડી ગયા હતા.
બેંકિંગ ક્ષેત્ર ઉપરાંત દેશનું ચલણ ‘ઈન્ડોનેશિયન રૂિપયા’ (Rupiah) પણ યુએસ ડોલર સામે રેકોર્ડ સ્તરે નબળું પડીને ૧૮,૦૭૦ ની સપાટીએ પહોંચી ગયું હતું. ઉલ્લેખનીય છે કે, ચાલુ વર્ષ દરમિયાન જ ઈન્ડોનેશિયાના શેરબજારમાં અત્યાર સુધીમાં કુલ ૪૦% જેટલું વિશાળ ધોવાણ થઈ ચૂક્યું છે.
MSCI ની ચેતવણીથી બજારમાં કેમ મચ્યો ભયાનક હડકંપ?
આટલા મોટા ધડાકા અને તબાહી પાછળનું મુખ્ય કારણ વૈશ્વિક ઈન્ડેક્સ પ્રોવાઈડર MSCI (Morgan Stanley Capital International) દ્વારા આપવામાં આવેલી એક ગંભીર ચેતવણી છે. MSCI એ પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે કે તે ઈન્ડોનેશિયાના શેરબજારને હાલની ‘ઈમર્જિંગ માર્કેટ’ (ઉભરતા બજાર) ની કેટેગરીમાંથી હટાવીને ‘સ્ટેન્ડઅલોન માર્કેટ’ (Standalone Market) નો દરજ્જો આપી શકે છે.
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, MSCI એ ઈન્ડોનેશિયાના શેરબજારની પારદર્શિતા અને તંદુરસ્તી પર ગંભીર સવાલો ઉભા કર્યા છે. MSCI ના જણાવ્યા મુજબ: ૧. ઈન્ડોનેશિયાના બજારમાં કંપનીઓના શેરોના વાસ્તવિક માલિક કોણ છે (ઓનરશિપ સ્ટ્રક્ચર) તે અંગે પૂરતી સ્પષ્ટતા નથી. ૨. શેરોની ખરીદ-વેચાણ અને ટ્રેડિંગ સંબંધિત વ્યવસ્થાઓમાં પારદર્શિતાનો ભારે અભાવ જોવા મળે છે. ૩. રોકાણકારો માટે ઉપલબ્ધ ડેટા અને માહિતી કેટલી ભરોસાપાત્ર છે તે સામે મોટી શંકાઓ ઊભી થઈ છે.
જો દરજ્જો ઘટશે તો શું થશે?
જો MSCI દ્વારા ઈન્ડોનેશિયાને ‘ઈમર્જિંગ માર્કેટ’ માંથી હટાવીને ‘સ્ટેન્ડઅલોન માર્કેટ’ ની શ્રેણીમાં મૂકી દેવામાં આવે, તો તેનાથી દેશના અર્થતંત્ર પર અત્યંત નકારાત્મક અસર પડશે.
વિશ્વભરના મોટા મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ, હેજ ફંડ્સ અને વિદેશી સંસ્થાગત રોકાણકારો (FII) તેમના પોર્ટફોલિયોનું રોકાણ MSCI ના ઈમર્જિંગ માર્કેટ ઈન્ડેક્સના આધારે નક્કી કરતા હોય છે. જો ઈન્ડોનેશિયા આ ઈન્ડેક્સમાંથી બહાર થઈ જશે, તો આ તમામ વિદેશી ફંડ્સ પોતાના અબજો ડોલરનું રોકાણ ઈન્ડોનેશિયન બજારમાંથી રાતોરાત પાછું ખેંચી લેશે.
આના કારણે ઈન્ડોનેશિયાના બજારમાંથી વિદેશી મૂડીનો મોટો પ્રવાહ બહાર ફેંકાઈ જશે અને દેશના નાણાકીય ક્ષેત્ર પર સંકટના વાદળો વધુ ઘેરા બનશે.
રોકાણકારો માટે પાઠ અને ભવિષ્યનું ચિત્ર
ઈન્ડોનેશિયાના બજારમાં થયેલી આ તબાહી એ વાતની સાબિતી છે કે વૈશ્વિક નાણાકીય બજારોમાં પારદર્શિતા અને સુશાસન (Governance) કેટલું મહત્વનું છે. માત્ર આર્થિક વિકાસ દર જ નહીં, પરંતુ શેરબજારના નીતિ-નિયમો અને પારદર્શક વ્યવસ્થા પણ વિદેશી રોકાણકારો માટે ખૂબ માયને રાખે છે.