દેશભરના અનેક રાજ્યોમાં નકલી 20 રૂપિયાના સિક્કાઓનું એક મોટું રેકેટ ખુલ્લું પાડવામાં આવ્યું છે. હરિયાણા, દિલ્હી, પંજાબ, ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને ઝારખંડમાં સક્રિય આ નકલી સિક્કા બનાવતી ગેંગે 70 કરોડ રૂપિયા કે તેથી વધુ કિંમતના નકલી સિક્કા બજારમાં ઉતાર્યા છે.
આ રેકેટના વ્યક્તિઓનું એક નાનું જૂથ છેલ્લા 10 મહિનાથી હરિયાણાના સોનીપત જિલ્લામાં એક યુનિટ ચલાવી રહ્યું હતું.ઉપરથી જોઈએ તો એવું લાગતું હતું કે તેઓ સ્ક્રુડ્રાઇવર બનાવી રહ્યા હોય. ત્યારપછી, 13 સપ્ટેમ્બરના રોજ, ઉત્તર પ્રદેશના સહારનપુર પોલીસે તેમાંથી 5ની ધરપકડ કરી અને 6 ભારે મશીનરી જપ્ત કરી.
પોલીસના જણાવ્યા અનુસાર, તેઓ પકડાઈ જવાના ડરથી આ ગેંગ સોનીપતથી ઉત્તર પ્રદેશ આ મશીનો લઈ જઈ રહી હતી. તે સમયે તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. પૂછપરછ દરમિયાન, ખુલાસો થયો કે તેઓ સ્ક્રુડ્રાઇવર બનાવતા ન હતા, પરંતુ 20 રૂપિયાના નકલી સિક્કા બનાવી રહ્યા હતા.
આ ખુલાસો એવા સમયે થયો છે, જ્યારે ભારતમાં નકલી ચલણી નોટોના કેસોમાં વધારો જોવા મળ્યો છે – 2024-25માં 2,17,396થી 2025-26માં 2,29,746 થઇ ગયું હતું, જ્યારે આ આંકડા ચલણી નોટો સાથે સંબંધિત છે, પરંતુ સહારનપુરનો આ કેસ નકલી સિક્કાના ઉત્પાદન અને બજારમાં ફેલાવવાના મોટા કામને બહાર લાવ્યું છે.
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) દ્વારા નોટો બહાર પાડવામાં આવે છે, જ્યારે સિક્કા ભારત સરકાર દ્વારા સિક્કા કાયદા, 2011 હેઠળ મુંબઈ, કોલકાતા, નોઈડા અને હૈદરાબાદના સરકારી એકમોમાં બનાવવામાં આવે છે. આ સિક્કાઓને બજારમાં લાવવાની જવાબદારી RBIની છે.
દેશભરમાં કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ દ્વારા નકલી નોટો પર નજીકથી નજર રાખવામાં આવતી હોવાથી, ગુનેગારોએ હવે નકલી સિક્કાઓને એક નવા માર્ગ તરીકે અપનાવ્યા છે.
આરોપીઓનો દાવો છે કે તેમણે રૂ. 70 કરોડથી વધુ મૂલ્યના નકલી સિક્કાઓને બજારમાં ઉતાર્યા છે, જોકે પોલીસ હજુ પણ આ આંકડાની ચકાસણી કરી રહી છે.
2016 અને 2019 માં દિલ્હી અને હરિયાણામાં નકલી સિક્કા ઉત્પાદનના કેસોની શોધ પછી સહારનપુરમાં દરોડા પાડવામાં આવ્યા છે. કાયદા હેઠળ, નકલી ચલણ બનાવવું એ એક એવો ગુનો છે જેમાં મહત્તમ આજીવન કેદની સજા થઈ શકે છે.એક બાતમીદારે સહારનપુર પોલીસને જાણ કરી હતી કે 3 માણસો આશરે 500 ચોરસ ફૂટની જગ્યા શોધી રહ્યા છે. તેઓ ત્યાં 6 ભારે મશીનરી લગાવવાનો ઇરાદો ધરાવતા હતા અને કહ્યું હતું કે આ મશીનોનો ઉપયોગ સાધનો બનાવવા માટે કરવામાં આવશે. બાતમીદારે આ માણસોને શંકાસ્પદ પણ ગણાવ્યા હતા.
પોલીસે તીતરોન વિસ્તારમાં આ વ્યક્તિઓને પકડી પાડ્યા હતા, 62 વર્ષીય ઉપકાર લુથરા ઉર્ફે અભય પ્રતાપ સિંહ, સહારનપુરનો રહેવાસી હિમાંશુ ઉર્ફે ગુલ્લુ, અને મુઝફ્ફરનગરનો રહેવાસી કુલદીપ (બંને 30 વર્ષની ઉંમરના).
પોલીસે ત્રણેયની પૂછપરછ કરી ત્યારે તેમને ખબર પડી કે તેમના 2 સાથીઓ (બિહારના મધુબનીનો રહેવાસી સંતોષ ચૌરસિયા ઉર્ફે જનાર્દન અને ઉત્તર પ્રદેશના સંત રવિદાસ નગરનો રહેવાસી અનુરાગ પાલ ઉર્ફે લંકેશ) નજીકના ચોક પર અલગ-અલગ વાહનોમાં રાહ જોઈ રહ્યા હતા.
પોલીસ તાત્કાલિક ઘટનાસ્થળે પહોંચી, તેમને પકડી લીધા અને બંને વાહનોમાંથી ભારે મશીનરી જપ્ત કરી. આ ઉપરાંત, તેમને 6400 નકલી 20 રૂપિયાના સિક્કા (કુલ કિંમત રૂ. 1.28 લાખ) અને આશરે રૂ. 5 લાખની કિંમતના અર્ધ-તૈયાર સિક્કા પણ મળી આવ્યા.
પોલીસના જણાવ્યા અનુસાર, આ ગેંગ સોનીપતથી કાર્યરત હતી, પરંતુ જ્યારે દિલ્હી પોલીસે તેમના એક સાથીની ધરપકડ કરી, ત્યારે તેઓ સતર્ક થઈ ગયા.
એક અધિકારીએ મીડિયા સૂત્રને જણાવ્યું હતું કે ઉપકાર અને તેના સાથીઓએ દરોડાના ડરથી તેમનું સોનીપત યુનિટ બંધ કરી દીધું હતું. તેઓ સ્ક્રુડ્રાઈવર બનાવવાની આડમાં ત્યાં નકલી સિક્કા બનાવી રહ્યા હતા.
પોલીસ કહે છે કે તેમના ઉતાવળિયા પગલામાં, આરોપીઓએ અગાઉથી નવી જગ્યા શોધી ન હતી.
પોલીસના જણાવ્યા અનુસાર, ઉપકારે તપાસકર્તાઓને જણાવ્યું હતું કે હિમાંશુએ તેમને ખાતરી આપી હતી કે તેઓ સહારનપુરમાં જગ્યા શોધી લેશે. આ ખાતરીના આધારે, આખી ગેંગ ત્યાં પહોંચી અને યોગ્ય સ્થાન શોધવાનું શરૂ કર્યું. આરોપીઓએ પોલીસને એમ પણ કહ્યું કે તેમણે દિલ્હી સહિત ભારતના વિવિધ ભાગોમાં મશીનો લગાવ્યા છે અને જ્યારે પણ તેમને પોલીસ કાર્યવાહીનો ડર લાગે છે ત્યારે તેઓ સ્થાન બદલી નાખે છે.
પોલીસના જણાવ્યા અનુસાર, ઉપકાર એક રીઢો ગુનેગાર છે. પૃષ્ઠભૂમિ તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે દિલ્હી પોલીસે તેને અગાઉ નકલી સિક્કા બનાવવા બદલ ધરપકડ કરી હતી.
તપાસ અધિકારી અને સ્ટેશન હાઉસ ઓફિસર (SHO) રાજીવ કુમાર કૌશિક કહે છે કે, તે આ સમગ્ર કામગીરી પાછળ મુખ્ય વ્યક્તિ હતો.
કૌશિક જણાવે છે કે, ‘તે પહેલા સોની તરીકે કામ કરતો હતો. તેણે નકલી સિક્કા બનાવવા માટે પોતાની કુશળતાનો ઉપયોગ કર્યો અને ધીમે ધીમે પ્રક્રિયાને એટલી હદે પૂર્ણ કરી કે તે બિલકુલ અસલી સિક્કા જેવા જ દેખાતા હતા.’
પોલીસના જણાવ્યા અનુસાર, ઉપકાર તિહાર જેલમાં હિમાંશુને મળ્યો હતો, અને બંનેએ પાછળથી આ નેટવર્ક સ્થાપ્યું. અન્ય સભ્યો અલગ અલગ જેલોમાં મળ્યા પછી આ નેટવર્કમાં જોડાયા હતા.
પોલીસ કહે છે કે આરોપીઓએ નકલી 20 રૂપિયાના સિક્કા બનાવવા માટે 6 ભારે મશીનો, લોખંડના ડાઈ અને અન્ય સાધનોનો ઉપયોગ કર્યો હતો.
પૂછપરછ દરમિયાન, આરોપીઓએ પોલીસને જણાવ્યું કે, તેઓએ પહેલા દિલ્હીના એક યુનિટમાંથી એલ્યુમિનિયમ, તાંબુ અને નિકલના મિશ્રણમાંથી બનાવેલા સિક્કા આકારની રિંગ ખરીદતા હતા. પછી, દિલ્હીના બીજા યુનિટમાંથી 20 રૂપિયાના સિક્કાની નકલ કરવા માટે ખાસ ડાઈ તૈયાર કરવામાં આવી હતી.
આ પછી, સિક્કા બનાવવાની પ્રક્રિયા શરૂ થતી હતી. એક પોલીસ અધિકારી જણાવે છે કે,’આ ડાઇને વીંટીઓ પર દબાવવામાં આવતી હતી, અને પછી સિક્કાઓને મશીન દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવતા હતા, જેનાથી તે વધુ ચમકદાર અને વધુ સારી રીતે ગોળ બન્યા હતા.’
દરોડા દરમિયાન, પોલીસે 39 નિશાન વગરના અને 20 નિશાનવાળા ડાઈ, એક ડાઈ-પોલિશિંગ મશીન, 2 ગ્રાઇન્ડીંગ સ્ટોન, 4 બ્રશ, 8 ફાઇલો, 5 હથોડા, એક લોખંડ કાપવાની કરવત, 2 પાઇપ રેન્ચ, એક વાઇસ, 16 રેન્ચ, 6 સ્પેનર, એક સ્ક્રુડ્રાઈવર, એક પ્લેયર અને એક વર્નિયર કેલિપર જપ્ત કર્યા.
અધિકારીએ જણાવ્યું હતું કે, ‘આરોપીઓએ દાવો કર્યો હતો કે તેઓ દરરોજ 10,000થી 12,000 નકલી સિક્કા બનાવી શકે છે, દરેક સિક્કાની કિંમત આશરે 5 થી 6 રૂપિયા છે. જોકે, અમે આ દાવાની ચકાસણી કરી શક્યા નહીં, કારણ કે સહારનપુરમાં જ્યારે સાધનો મળી આવ્યા ત્યારે મશીનો બંધ હાલતમાં હતી.’
આરોપીઓએ પોલીસને જણાવ્યું કે, ફેક્ટરીમાં કામ એકબીજાને વહેંચેલું હતું. ઉપકાર સિક્કાઓનું ફિનિશિંગ સંભાળતો હતો, સંતોષ ચૌરસિયા ઉત્પાદન પ્રક્રિયાનું સંચાલન કરતો હતો, અનુરાગ પાલ ફેક્ટરીની પુરી કામગીરીનું સંચાલન કરતો હતો, જ્યારે કુલદીપ અને હિમાંશુ બજારમાં સિક્કાઓને ફેલાવવા માટે જવાબદાર હતા. સંતોષ અને પાલ સિવાય, બાકીના બધા આરોપીઓ પરિણીત છે.
પૂછપરછ દરમિયાન, આરોપીઓએ પોલીસને જણાવ્યું હતું કે, તેઓ 100 સિક્કાના પેકેટમાં વચેટિયાઓને નકલી સિક્કા પૂરા પાડતા હતા. તેઓ રૂ. 200ની ફેસ વેલ્યુવાળા સિક્કા રૂ. 160માં વેચતા હતા.
એક પોલીસ અધિકારીએ જણાવ્યું કે, ‘પછી આ પેકેટ કેટલાક યુવાનોને આપવામાં આવ્યા હતા જેમને ટોલ પ્લાઝા, નાના શહેરો, દારૂની દુકાનો અને ગામડાઓમાં અન્ય નાની દુકાનોમાં આ સિક્કાઓને ફેલાવવા માટેની સૂચના આપવામાં આવી હતી.’
યુવાનો કદાચ જાણતા ન હતા કે આ સિક્કા નકલી છે, આરોપીઓએ તેમને ફક્ત એટલું જ સમજાવ્યું હતું કે તેમની પાસે મોટી માત્રામાં સિક્કા છે જેનો તેઓ નિકાલ કરવા માંગે છે.
પોલીસ કહે છે કે નેટવર્ક પંજાબ, ઉત્તર પ્રદેશ, બિહાર અને ઝારખંડ સહિત અનેક રાજ્યોમાં ફેલાયેલું હતું. સહારનપુરના SSP અભિનંદને જણાવ્યું હતું કે, ‘આરોપીઓએ દાવો કર્યો હતો કે તેઓ અત્યાર સુધીમાં બજારમાં 70 કરોડ રૂપિયાથી વધુના નકલી સિક્કા ફેલાવી ચૂક્યા છે.’
ઓક્ટોબર 2016માં, દિલ્હી પોલીસે 10 દિવસમાં દિલ્હી અને હરિયાણામાં 3 નકલી સિક્કા બનાવતી એકમોનો પર્દાફાશ કર્યો. પોલીસે રૂ. 12.24 લાખની મૂળ કિંમતના નકલી સિક્કા જપ્ત કર્યા. ઉપકાર અને તેના ભાઈ, સ્વીકાર લુથરા (ઉર્ફે સોનુ) પર આ કેસમાં સંડોવણીનો આરોપ છે.
આ એકમોમાંથી એક રાજધાનીની બહારના વિસ્તારમાં આવેલા બવાનામાં એક ફેક્ટરીમાંથી કાર્યરત હતું, જ્યાં 6 હાઇડ્રોલિક મશીનોનો ઉપયોગ નકલી 5 અને 10 રૂપિયાના સિક્કા બનાવવા માટે કરવામાં આવતો હતો. આ કામગીરી લગભગ 6 મહિનાથી ચાલી રહી હતી.
પોલીસના જણાવ્યા અનુસાર, શંકા ટાળવા માટે, આરોપીઓએ શરૂઆતમાં ટેફલોન-કોટિંગનો ધંધો શરૂ કર્યો અને ત્યાર પછી નકલી સિક્કા બનાવવાનું શરૂ કર્યું. નજીકની બીજી ફેક્ટરીમાં, એલ્યુમિનિયમ અને પિત્તળની શીટ કાપવામાં આવી હતી, અને પછી, હાઇડ્રોલિક મશીનો અને ડાઈનો ઉપયોગ કરીને, આ ટુકડાઓને એકસાથે દબાવીને સિક્કા બનાવવામાં આવતા હતા. આ સિક્કાઓ પછી કોથળીઓમાં પેક કરવામાં આવતા હતા અને વિતરણ માટે મોકલવામાં આવ્યા હતા.
પોલીસે રોહિણીમાં એક વ્યક્તિને 40,000 રૂપિયાના નકલી સિક્કા સાથે ધરપકડ કરી ત્યારે તપાસ શરૂ થઈ. તેણે તપાસકર્તાઓને જણાવ્યું કે લુથરા ભાઈઓ બાવાના યુનિટ ચલાવી રહ્યા હતા.
મે 2019માં, ફરીદાબાદ પોલીસ ક્રાઈમ બ્રાન્ચે હરિયાણાના બહાદુરગઢમાં ગણપતિ ધામ ઔદ્યોગિક વિસ્તારમાં નકલી સિક્કા બનાવવાના બીજા રેકેટનો પર્દાફાશ કર્યો.
આ ફેક્ટરી થર્મોકોલ પ્લેટ બનાવવાના બહાને ભાડે લેવામાં આવી હતી. પોલીસે સૌપ્રથમ સૂરજકુંડ રોડ પર એક વાહન રોક્યું અને મુસાફરોની સીટ નીચે છુપાયેલા 50,000 નકલી 5 રૂપિયાના સિક્કા જપ્ત કર્યા.
ત્યારપછી ફેક્ટરી પર દરોડો પાડવામાં આવ્યો, જ્યાં બીજા 50,000 સિક્કા જપ્ત કરવામાં આવ્યા. આમાંથી કેટલાક સિક્કા હજુ પણ બનાવવામાં આવી રહ્યા હતા. વધુ તપાસ દરમિયાન, પોલીસને તે જ ઔદ્યોગિક વિસ્તારમાં બીજું એક યુનિટ મળી આવ્યું, જ્યાં સિક્કા બનાવવા માટે વપરાતી મશીનો અને સાધનો જપ્ત કરવામાં આવ્યા હતા.
અહીં તમને બતાવી દઈએ કે, તાજેતરમાં, સહારનપુર પોલીસે બિહારના મધુબનીમાં જઈને એક છુપાયેલા સ્થળ પર દરોડો પાડ્યો હતો. બિહાર પોલીસ સાથેની આ સંયુક્ત કાર્યવાહીમાં, અન્ય એક આરોપી, મિથિલેશ ચૌરસિયા (55)ની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી અને તેને સહારનપુર લાવવામાં આવ્યો હતો.
પોલીસે જણાવ્યું હતું કે ચૌરસિયા આ ગેંગ સાથે સંકળાયેલો હતો અને કથિત રીતે કાચો માલ અને મજૂરો પુરા પાડતો હતો. મિથિલેશ સંતોષ ચૌરસિયાનો ભાઈ છે, જેની પહેલા જ ધરપકડ થઈ ચૂકી છે.
તપાસ અધિકારી રાજીવ કુમાર કૌશિકે જણાવ્યું હતું કે, મિથિલેશની ધરપકડ સાથે, આ કેસમાં ધરપકડ કરાયેલા લોકોની સંખ્યા હવે 6 થઈ ગઈ છે. ‘ગેંગના બીજા સભ્ય, પારસ જૈનની દિલ્હી પોલીસે સપ્ટેમ્બરમાં ધરપકડ કરી હતી.’