સોનિયા ગાંધી PM બનવા તૈયાર થઈ ગયાં હતાં, પરંતુ છેલ્લી ઘડીએ બદલ્યો નિર્ણય, નવી પુસ્તકમાં કર્યા અનેક ખુલાસા
Sonia Gandhi Book: સોનિયા ગાંધી PM બનવા તૈયાર થઈ ગયાં હતાં, પરંતુ છેલ્લી ઘડીએ બદલ્યો નિર્ણય, નવી પુસ્તકમાં કર્યા અનેક ખુલાસા
કોંગ્રેસના નેતૃત્વ હેઠળના UPAએ 2004ની લોકસભા ચૂંટણી જીત્યા પછી સોનિયા ગાંધી વડાપ્રધાન બનવા માટે તૈયાર થઈ ગયાં હતાં, પરંતુ મનમોહન સિંહને આ પદ માટે પસંદ કરવામાં આવે તે પહેલાં તેમણે પોતાનો નિર્ણય બદલી નાખ્યો હતો. તેમની આવનારી પુસ્તક Belonging: A Journey of Loveમાં આ માહિતી આપવામાં આવી છે.
પુસ્તક 10 નવેમ્બરે પ્રકાશિત થાય તે પહેલાં એક ઇન્ટરવ્યૂમાં તે સમયે કોંગ્રેસનાં અધ્યક્ષ રહેલાં ગાંધીએ જણાવ્યું હતું કે ચૂંટણીનાં થોડાં મહિના પહેલાં જ્યારે તેમનાં એક સંતાને તેમને પૂછ્યું હતું કે જો પાર્ટી ચૂંટણી જીતશે તો શું તેઓ વડાપ્રધાનનું પદ સ્વીકારશે, ત્યારે તેમણે સ્પષ્ટપણે કહ્યું હતું, “બિલકુલ નહીં.” જોકે, ચૂંટણીનાં પરિણામો આવ્યા પછી અને પાર્ટીના નેતાઓના દબાણ વચ્ચે તેઓ આખરે તૈયાર થઈ ગયાં હતાં અને તેમણે કહ્યું હતું, “ઠીક છે.” પરંતુ ત્યારબાદ તેમણે પોતાનો નિર્ણય બદલી નાખ્યો હતો.
તેમને પૂછવામાં આવ્યું કે શું તેમણે ક્યારેય વિચાર્યું હતું કે જો તેઓ વડાપ્રધાન બન્યાં હોત તો UPA સરકાર કેવી હોત, ત્યારે ગાંધીએ કહ્યું હતું કે આવો વિચાર તેમના મનમાં ક્યારેય આવ્યો નહોતો. તેમણે કહ્યું હતું, “ના, બિલકુલ નહીં. મેં ક્યારેય આ વિશે વિચાર્યું નથી. અમારો એકંદરે અનુભવ ખૂબ સારો રહ્યો હતો. અમે એક ટીમની જેમ કામ કર્યું હતું અને અમારી ભૂમિકાઓ અલગ-અલગ હતી. તેઓ (સિંહ) સરકારનું નેતૃત્વ કરી રહ્યા હતા અને હું પાર્ટીનું.”
શરદ પવારનો 1999નો બળવો
ગાંધીએ 1999માં શરદ પવાર, પી.એ. સંગમા અને તારિક અનવરના બળવા વિશે પણ વાત કરી હતી. કોંગ્રેસ કાર્ય સમિતિ (CWC)ની એક બેઠકમાં આ ત્રણેય નેતાઓએ તેમના વિદેશી મૂળનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો અને કહ્યું હતું કે તેઓ ભારતમાં કોઈ મોટા પદ પર રહી શકે નહીં.
આ ટકરાવ બાદ ગાંધીએ કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ પદેથી રાજીનામું આપવાની રજૂઆત કરી હતી. જોકે, પાર્ટીએ ત્રણેય નેતાઓને હાંકી કાઢ્યા હતા, ત્યારબાદ તેમણે રાષ્ટ્રવાદી કોંગ્રેસ પાર્ટી (NCP)ની રચના કરી હતી. આ પછી ગાંધીએ કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ પદ પર ચાલુ રહેવા માટે મનાવી લેવામાં આવ્યાં હતાં.
પોતાની પુસ્તકમાં ગાંધીએ યાદ કર્યું છે કે તેઓ બેઠકમાંથી રડતાં-રડતાં બહાર નીકળ્યાં હતાં. તેમણે લખ્યું છે, “હું રાજકારણમાં પદ અને સત્તા મેળવવા માટે આવી નહોતી. મારા કેટલાક સાથીઓ જ હતા, જેમણે મને રાજકારણમાં આવવાનો આગ્રહ કર્યો હતો અને હવે એ જ લોકો મારી વિરુદ્ધ થઈ રહ્યા હતા… મને એ વાતનું દુઃખ નહોતું કે હું કોઈ પદ પર રહી શકીશ નહીં. મને એ વાતથી ઠેસ પહોંચી હતી કે ભારત પ્રત્યેની મારી વફાદારી પર સવાલો ઉઠાવવામાં આવી રહ્યા હતા.”
ત્યારબાદ તેમણે નિર્ણય લીધો હતો કે તેઓ આ ઘટનાને પોતાની રાજકીય જવાબદારીઓના માર્ગમાં આવવા દેશે નહીં. તેમણે લખ્યું હતું, “હું મારી અંગત લાગણીઓને મારા મોટા હેતુના માર્ગમાં આવવા દઈ શકતી નહોતી. મારે આગળ વધવાનું જ હતું.”
ગાંધીએ કહ્યું હતું કે ઘણાં વર્ષો સુધી જાહેર જીવનથી દૂર રહ્યા બાદ તેમણે રાજકારણમાં આવવાનો નિર્ણય ત્યારે લીધો હતો, જ્યારે તેમને લાગ્યું હતું કે કોંગ્રેસ નબળી પડી રહી છે અને તેમના પરિવારનાં બલિદાનો પાછળનો હેતુ જોખમમાં મુકાઈ રહ્યો છે. તેમણે કહ્યું હતું, “મને લાગ્યું કે મારે કંઈક કરવું જોઈએ.”
ઇન્દિરા ગાંધી અને કટોકટી અંગે
આ પુસ્તકમાં રાજીવ અને ઇન્દિરા ગાંધીની તેમના રાજકીય જીવન પર પડેલી અસરનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. કટોકટીને સ્વતંત્ર ભારતના ઇતિહાસનો “નિઃશંકપણે એક કાળો અધ્યાય” ગણાવતાં સોનિયા ગાંધીએ કહ્યું હતું કે તે સમયે ઇન્દિરા ગાંધી પર માત્ર સંજય ગાંધીનું જ દબાણ નહોતું, પરંતુ અન્ય લોકોનું પણ દબાણ હતું.
તેમણે કહ્યું હતું, “માત્ર સંજય જ નહોતા, જોકે સામાન્ય લોકોની નજરમાં ઘણીવાર તેમને જ કટોકટીનું બીજું નામ માની લેવામાં આવે છે. તેમની પાર્ટીના કેટલાક વરિષ્ઠ સહયોગીઓ તરફથી પણ ઘણું દબાણ હતું. મને લાગે છે કે તેમની આસપાસ રાજીવ જેવા બહુ ઓછા લોકો હતા, જેમનો અભિપ્રાય અલગ હતો.”
ગાંધીએ કહ્યું હતું કે કટોકટી પૂરી થયા પછી જ તેમને તે સમયની ગંભીરતાનો સંપૂર્ણ અહેસાસ થયો હતો. તેમણે કહ્યું હતું, “કટોકટી પૂરી થયા પછી જ મને ખબર પડી હતી કે તે દરમિયાન ખરેખર શું થઈ રહ્યું હતું અને પરિસ્થિતિ કેટલી ગંભીર હતી.”
તેમણે સ્વીકાર્યું હતું કે તે દરમિયાન લોકશાહી અધિકારો પર રોક લગાવી દેવામાં આવી હતી અને બંદી પ્રત્યક્ષીકરણ (હેબિયસ કોર્પસ)નો અધિકાર પણ સ્થગિત કરી દેવામાં આવ્યો હતો. તેમણે કટોકટી પહેલાં થયેલા હિંસક દેખાવો, આગચંપી અને અમલદારશાહી તેમજ સશસ્ત્ર દળોને આદેશોનું પાલન ન કરવાની અપીલનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો.
ગાંધીએ એમ પણ કહ્યું હતું કે ઇન્દિરા ગાંધીએ માર્ચ 1977માં ચૂંટણી યોજી હતી અને ત્યારબાદ જાહેરમાં કટોકટી દરમિયાન થયેલા અત્યાચારો અંગે અફસોસ વ્યક્ત કરીને માફી પણ માંગી હતી.
ધર્મનિરપેક્ષતા અને રાજકીય સમજૂતીઓ અંગે કોંગ્રેસનું વલણ
કોંગ્રેસની આંતરિક બાબતો અંગે વાત કરતાં ગાંધીએ કહ્યું હતું કે પાર્ટીના કેટલાક સભ્યોનું માનવું હતું કે ધર્મનિરપેક્ષતાના મુદ્દે અડગ વલણ અપનાવવું જોઈએ નહીં. જોકે, તેમણે કહ્યું હતું કે આ પાર્ટીનું વલણ નહોતું.
તેમણે કહ્યું હતું, “મને લાગે છે કે અમારી નીતિઓ અને કામોમાં અમે આ વાત પર અડગ રહ્યા છીએ કે અમારા લોકોને કોઈપણ ડર વિના પોતાના ધર્મ અને આસ્થાને માનવાનો અને તેનું પાલન કરવાનો બંધારણીય અધિકાર મળવો જોઈએ.”
તેમણે કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ તરીકેના પોતાના કાર્યકાળ દરમિયાન કરવામાં આવેલી રાજકીય સમજૂતીઓ વિશે પણ વાત કરી હતી. પોતાની પુસ્તકમાં તેમણે સવાલ ઉઠાવ્યો છે કે શું એ નિર્ણયોથી તે હેતુ પ્રાપ્ત થયો હતો, જેના માટે તે લેવામાં આવ્યા હતા. તેમણે કહ્યું હતું કે એ નિર્ણયોની જવાબદારીનો બોજ આજે પણ તેમના મન પર છે.
ઇન્ટરવ્યૂમાં ગાંધીએ સ્વીકાર્યું હતું કે રાજકીય મજબૂરીઓને કારણે ક્યારેક કોંગ્રેસને એવા પક્ષો સાથે હાથ મિલાવવા પડ્યા હતા, જેમની વિચારધારા તેનાથી અલગ હતી.
તેમણે કહ્યું હતું, “હું આ બાબતને લઈને ક્યારેય સહજ રહી નથી.” સાથે જ તેમણે કહ્યું હતું કે કોંગ્રેસે ક્યારેય BJP અથવા RSS સાથે કોઈ સમજૂતી કરી નથી. તેમણે કહ્યું હતું, “અમે ક્યારેય BJP અને RSS સાથે કોઈ સમજૂતી કરી નથી અને ક્યારેય કરીશું પણ નહીં.”
BJP, RSS અને નરેન્દ્ર મોદી અંગે
હાલની રાજકીય પરિસ્થિતિ અંગે ગાંધીએ કહ્યું હતું કે છેલ્લાં 12 વર્ષમાં ભારતની લોકશાહી સંસ્થાઓને ઘણું નુકસાન થયું છે અને તેમને ફરીથી મજબૂત બનાવવા માટે ઘણી મહેનત કરવી પડશે.
તેમણે કહ્યું હતું, “છેલ્લાં 12 વર્ષમાં આપણા દેશના સામાજિક માળખા, આપણી લોકશાહી અને સંસ્થાઓને ઘણું નુકસાન થયું છે. આ સરકાર ગયા પછી પણ આપણી વ્યવસ્થાને ફરીથી સામાન્ય સ્થિતિમાં આવતાં સમય લાગશે. આ માટે રાજકીય પક્ષોએ પણ ઘણી મહેનત કરવી પડશે.”
નરેન્દ્ર મોદી વડાપ્રધાન બન્યા તે સફરમાંથી કોંગ્રેસ શું શીખી શકે છે, તેવો સવાલ પૂછવામાં આવતાં ગાંધીએ પૂર્વ વડાપ્રધાન મનમોહન સિંહ અને પાર્ટી અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગેનું ઉદાહરણ આપ્યું હતું. તેમણે કહ્યું હતું કે બંને નેતાઓ કોંગ્રેસમાં અલગ-અલગ માર્ગે ટોચના પદ સુધી પહોંચ્યા છે.
તેમણે કહ્યું હતું, “મને નથી લાગતું કે આપણે RSS પાસેથી કંઈ ખાસ શીખવાની જરૂર છે.”
તેમણે સરકાર પર આરોપ લગાવ્યો હતો કે તે સંસ્થાઓ, ખાસ કરીને ચૂંટણી પંચ અને મુખ્ય પ્રવાહનાં માધ્યમોને પોતાના નિયંત્રણમાં રાખી રહી છે. સાથે જ તેમણે કહ્યું હતું કે સરકાર પોતાના રાજકીય ફાયદા માટે નાણાં, શક્તિ અને ધર્મનો ઉપયોગ કરી રહી છે. તેમણે એવો પણ આરોપ લગાવ્યો હતો કે વિપક્ષી પક્ષોને ચૂંટણીમાં સમાન તક આપવામાં આવી નથી.
કોંગ્રેસના રેકોર્ડનો બચાવ કરતાં તેમણે કહ્યું હતું, “આ એકમાત્ર પાર્ટી છે જેણે આ હુમલાનો સામનો કરવાની ક્ષમતા દર્શાવી છે.” તેમણે કહ્યું હતું કે પાર્ટી સમાન વિચારધારા ધરાવતા સંગઠનો અને જૂથો સાથે મળીને કામ કરી રહી છે.
રાજીવ ગાંધી અને પોતાનાપણાની સફર
ગાંધીએ પોતાના બાળપણથી મળેલા સંસ્કારો વિશે પણ વાત કરી હતી. તેમાં “પરિવાર અને મિત્રો પ્રત્યે વફાદારી, પ્રામાણિકતા, અન્ય લોકો પ્રત્યે સંવેદના અને પોતાની ફરજો તથા જવાબદારીઓને સમજવી” સામેલ છે.
પોતાની પુસ્તકને માત્ર રાજીવ ગાંધીની પ્રેમકથા કરતાં ઘણી વધારે ગણાવતાં તેમણે કહ્યું હતું કે તેમાં એ પણ જણાવવામાં આવ્યું છે કે કેવી રીતે ધીમે-ધીમે તેમનો રાજીવના પરિવાર અને ભારત સાથેનો લગાવ વધતો ગયો હતો.
તેમણે કહ્યું હતું, “આ એ વાતની પણ કહાણી છે કે કેવી રીતે મને રાજીવના પરિવાર અને તે દેશ સાથે પ્રેમ થઈ ગયો, જેની સાથે તેમનો સંબંધ હતો. અને પછી ધીમે-ધીમે હું પણ એ દેશનો ભાગ બની ગઈ.”
તેમણે કહ્યું હતું કે આજે પણ તેઓ એ જ વ્યક્તિ છે, જેને રાજીવ ગાંધી 60 વર્ષ પહેલાં મળ્યા હતા. જોકે, તેમણે હસતાં-હસતાં કહ્યું હતું, “પરંતુ તે સમયે હું વધારે સ્મિત કરતી હતી અને વધારે હસતી હતી!”
સોનિયા ગાંધીની આ પુસ્તકના પ્રકાશક અગાઉ પેંગ્વિન રેન્ડમ હાઉસ ઇન્ડિયા હતા, પરંતુ કથિત રીતે સંપાદકીય મતભેદોને કારણે બાદમાં તેને હાર્પરકોલિન્સ ઇન્ડિયાને સોંપવામાં આવી હતી. જોકે, પ્રકાશક બદલવા અંગે પૂછવામાં આવતાં ગાંધીએ કોઈ ટિપ્પણી કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું હતું, “હું આ વિવાદોમાં પોતાને સામેલ કરવા માંગતી નથી.”