નેપાળ સરકારનો મોટો ઝટકો: પેટ્રોલ-ડીઝલ જ નહીં, હવે ઇલેક્ટ્રિક વાહનોની એન્ટ્રી પર પણ બ્રેક! શું છે બાલન શાહનો પ્લાન?

નેપાળમાં હવે લોકો નવી ગાડીઓ કેમ નહીં ખરીદી શકે? બાલેન સરકારનો ચોંકાવનારો અને કડક નિર્ણય, વાહનોના રજીસ્ટ્રેશન પર મૂકાયો સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ

નેપાળના સાર્વજનિક પરિવહન ક્ષેત્રે (Public Transport Sector) એક બહુ મોટો, ઐતિહાસિક અને વિવાદાસ્પદ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. નેપાળ પ્રશાસને તાત્કાલિક અસરથી તમામ પ્રકારના નવા જાહેર વાહનોના રજીસ્ટ્રેશન (નોંધણી) પર સંપૂર્ણપણે રોક લગાવી દીધી છે.

સરકારનો આ નિર્ણય એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે આખો દેશ ગંભીર ઈંધણ સંકટ (Fuel Crisis), સતત વધી રહેલું વાયુ પ્રદૂષણ અને મહાનગરોમાં ટ્રાફિક જામની ભયાનક સમસ્યાઓ સામે ઝઝૂમી રહ્યો છે. આ આદેશ બાદ હવે નેપાળના રસ્તાઓ પર નવા સાર્વજનિક વાહનો ઉતારવા કાયદાકીય રીતે અશક્ય બની ગયું છે.

 

સામાન્ય રીતે કોઈપણ દેશ પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે પેટ્રોલ-ડીઝલના વાહનો બંધ કરીને ઈલેક્ટ્રિક વાહનો (EVs) ને પ્રોત્સાહન આપતો હોય છે. પરંતુ નેપાળ સરકારે આ મામલે તમામ સમીકરણો બદલી નાખ્યા છે. સરકારે માત્ર પેટ્રોલ અને ડીઝલથી ચાલતા વાહનો પર જ નહીં, પરંતુ પર્યાવરણને અનુકૂળ ગણાતા ઈલેક્ટ્રિક સાર્વજનિક વાહનોના નવા રજીસ્ટ્રેશન પર પણ પૂરેપૂરી રોક લગાવી દીધી છે. આ કડક આદેશના દાયરામાં મોટી બસો, મિની બસો, ટેક્સીઓ અને પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટમાં ઉપયોગમાં લેવાતા અન્ય તમામ નાના-મોટા વાહનોનો સમાવેશ થાય છે. આ પ્રતિબંધના કારણે હવે નવા રૂટ પરમિટ મેળવવાની કે ટ્રાન્સપોર્ટ કંપનીઓ દ્વારા પોતાના વાહનોનો કાફલો (Fleet) વધારવાની તમામ સંભાવનાઓ હાલ પૂરતી સદંતર બંધ થઈ ગઈ છે.

શા માટે લેવો પડ્યો આટલો આકરો નિર્ણય?

 

નેપાળના પરિવહન વિભાગે આટલું કડક પગલું ભરવા પાછળના કેટલાક અત્યંત ગંભીર અને વ્યવહારિક કારણો દેશની જનતા સામે રજૂ કર્યા છે. વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર, દેશના મોટા શહેરોમાં વાહનોની સંખ્યા એટલી હદે વધી ગઈ છે કે ત્યાં ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ટૂંકું પડી રહ્યું છે. ટ્રાફિક જામની સમસ્યા રોજબરોજ વધુ વિકરાળ બની રહી છે, જેના કારણે કિંમતી સમય અને ઈંધણ બંનેનો મોટો બગાડ થાય છે. આ ઉપરાંત વાહનોના ધુમાડાને કારણે વાયુ પ્રદૂષણનું સ્તર પણ જોખમી સપાટીએ પહોંચી ગયું છે.

 

નેપાળ પરિવહન વિભાગના નિયામક મણિ રામ ભુસાલના જણાવ્યા મુજબ, “સાર્વજનિક પરિવહન વ્યવસ્થાનું અત્યાર સુધી વૈજ્ઞાનિક ઢબે સંચાલન અને સંશોધન ન થવાને કારણે અત્યારની સમગ્ર ટ્રાફિક વ્યવસ્થા સંપૂર્ણપણે ચરમરાઈ ગઈ છે. રસ્તાઓની ક્ષમતા કરતાં વાહનોનું દબાણ ઘણું વધારે છે. તેથી, અત્યારની પરિસ્થિતિમાં રસ્તાઓ પર નવા વાહનોનો બોજો વધારવાને બદલે, આપણી પાસે હાલમાં જે સંસાધનો (હાલના વાહનો) ઉપલબ્ધ છે, તેને જ વધુ સારી રીતે મેનેજ કરવા પર અને તેમની કાર્યક્ષમતા સુધારવા પર પ્રશાસન દ્વારા વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે.”

 

ઈંધણ સંકટની મોટી આશંકા: આયાત પર નિર્ભરતા ઘટાડવાનો પ્રયાસ

 

આંતરરાષ્ટ્રીય માર્કેટના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે નેપાળ સરકારનો આ નિર્ણય માત્ર પ્રદૂષણ નિયંત્રણ કે ટ્રાફિક જામ ઉકેલવા પૂરતો સીમિત નથી, પણ તેની પાછળ એક બહુ મોટી આર્થિક અને વ્યૂહાત્મક ગણતરી છુપાયેલી છે. વૈશ્વિક બજારમાં જે રીતે ક્રૂડ ઓઈલ (કાચા તેલ) ની સપ્લાય અનિશ્ચિત બની છે અને અવારનવાર તેની કિંમતોમાં ભારે ઉતાર-ચઢાવ જોવા મળી રહ્યો છે, તેને જોતા નેપાળ જેવા સંપૂર્ણપણે આયાત પર નિર્ભર દેશ માટે મોટું જોખમ ઊભું થયું છે.

 

નેપાળ પોતાની જરૂરિયાતનું તમામ ઈંધણ અન્ય દેશોમાંથી આયાત કરે છે, જેના કારણે તેનો મોટો વિદેશી હૂંડિયામણ (Foreign Exchange) નો ભંડાર પેટ્રોલિયમ પેદાશો પાછળ જ ખર્ચાઈ જાય છે. ભવિષ્યમાં દેશમાં શ્રીલંકા જેવી આર્થિક કટોકટી કે ઈંધણની તંગી ન સર્જાય તે માટે સરકાર કદાચ અત્યારથી જ સાવચેત થઈ ગઈ છે. દેશમાં ઈંધણના વપરાશને નિયંત્રિત કરવા અને આર્થિક સ્થિરતા જાળવી રાખવા માટેની લાંબા ગાળાની વ્યુહરચના (Long-term Strategy) ના ભાગરૂપે જ આ આકરો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હોવાનું મનાય છે.

 

નેપાળના કાયદામાં છે આ પ્રકારની કડક જોગવાઈ

 

ઘણા લોકો આ નિર્ણયને એકતરફી કે ગેરકાયદેસર ગણાવી રહ્યા છે, પરંતુ નેપાળ સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ પગલું સંપૂર્ણપણે કાયદાના દાયરામાં રહીને જ લેવામાં આવ્યું છે. આ નિર્ણય નેપાળના સત્તાવાર ‘વાહન તથા પરિવહન વ્યવસ્થા કાયદા’ ની ધારા ૨૪ ની ઉપધારા (૩) હેઠળ લેવાયો છે.

 

આ કાયદાકીય જોગવાઈમાં સ્પષ્ટપણે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે જો દેશમાં કે કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ અતિશય વધી જાય, રસ્તાઓની ક્ષમતા કરતાં વાહનોનું દબાણ અસહ્ય થઈ જાય અથવા સામાન્ય જનજીવનમાં અવરજવર માટે ભારે મુશ્કેલીઓ ઊભી થઈ રહી હોય, તો વહીવટીતંત્ર જાહેર હિતને સર્વોચ્ચ રાખીને કોઈપણ સમયે નવા વાહનોના રજીસ્ટ્રેશન પર કામચલાઉ કે કાયમી રોક લગાવી શકે છે. તેથી સરકારના આ નિર્ણયને કોર્ટમાં પડકારવો પણ ટ્રાન્સપોર્ટ ઓપરેટરો માટે મુશ્કેલ બનશે.

મોટા શહેરો પર થશે વ્યાપક અસર: ટ્રાન્સપોર્ટરો નારાજ

 

બાલેન સરકારના આ આકરા નિર્ણયની સૌથી મોટી અને સીધી અસર નેપાળના અતિ વ્યસ્ત અને મોટા શહેરો જેવા કે કાઠમંડુ (Kathmandu), પોખરા (Pokhara), બિરાટનગર (Biratnagar) અને ધરાન (Dharan) પર જોવા મળશે. આ એવા વિસ્તારો છે જ્યાં વસ્તી ઝડપથી વધી રહી છે અને તેની સાથે જ સાર્વજનિક પરિવહનની માંગ પણ સતત વધી રહી છે.

 

નવા વાહનો ખરીદવા અને રજીસ્ટ્રેશન કરવા પર અચાનક પ્રતિબંધ આવી જવાથી નેપાળની મોટી પરિવહન કંપનીઓ, ઓટોમોબાઈલ ડીલરો અને નવા વ્યવસાયીઓની ભવિષ્યની તમામ બિઝનેસ યોજનાઓ ખોરવાઈ ગઈ છે. ટ્રાન્સપોર્ટ એસોસિએશનો આ નિર્ણયનો વિરોધ કરી રહ્યા છે અને તેમનું કહેવું છે કે આનાથી બજારમાં મંદી આવશે અને મુસાફરોની હાલાકી વધશે. જો કે, સરકાર પોતાના નિર્ણય પર અડગ છે અને તેનું કહેવું છે કે આનાથી રસ્તા પર દોડતી જૂની બસો અને ટેક્સીઓની ગુણવત્તા સુધરશે અને ટ્રાફિક વ્યવસ્થા વધુ સંગીન બનશે. હવે જોવું એ રહેશે કે આ પ્રયોગ નેપાળને ઈંધણ સંકટમાંથી ઉગારવામાં કેટલો સફળ સાબિત થાય છે.