નવી દિલ્હી: “મોડો મળેલો ન્યાય એ ન્યાય ન મળવા બરાબર છે” (Justice delayed is justice denied). આ એક એવો કાનૂની સિદ્ધાંત છે જેને દેશની અદાલતો વારંવાર રિપીટ કરે છે. તાજેતરમાં જ દેશના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્યકાંતે પણ એક કાર્યક્રમમાં તીખી ટિપ્પણી કરતા કહ્યું હતું કે, “મોડો મળેલો ન્યાય એ ન્યાયની હત્યા સમાન છે.” પરંતુ દેશની સૌથી મોટી અદાલત એટલે કે સુપ્રીમ કોર્ટ (Supreme Court) માંથી જ એક એવો ચોંકાવનારો કિસ્સો સામે આવ્યો છે, જ્યાં ગેર-ઇરાદાપૂર્વક હત્યાના એક કેસમાં અંતિમ ચુકાદો આપવામાં કોર્ટને 14 વર્ષ જેટલો લાંબો સમય લાગી ગયો.આ લાંબી કાનૂની લડાઈનો સૌથી દુખદ ભાગ એ રહ્યો કે જ્યારે ચુકાદો આવ્યો, ત્યાં સુધીમાં 3 માંથી 2 દોષિતોના મોત થઈ ચૂક્યા હતા.
નીચલી અદાલત અને હાઈકોર્ટે બતાવી હતી ઝડપ
આશ્ચર્યની વાત એ છે કે જે કેસનો ઉકેલ લાવવામાં સુપ્રીમ કોર્ટે 14 વર્ષ લગાવી દીધા, તેને નીચલી અદાલત અને હાઈકોર્ટે ઘણી ઝડપથી પતાવ્યો હતો: ટ્રાયલ કોર્ટે (Trial Court) માત્ર 5 વર્ષની અંદર જ પોતાની સુનાવણી પૂર્ણ કરી લીધી હતી.
આ પછી જ્યારે મામલો ઉત્તરાખંડ હાઈકોર્ટ (Uttarakhand High Court) માં પહોંચ્યો તો ત્યાં પણ 10 વર્ષની અંદર અપીલનો નિકાલ કરવામાં આવ્યો હતો.
સુપ્રીમ કોર્ટની વેબસાઇટ પર ઉપલબ્ધ સત્તાવાર રેકોર્ડ મુજબ, સપ્ટેમ્બર 2012 માં આ અપીલ સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરવામાં આવી હતી. પરંતુ છેલ્લા 14 વર્ષ દરમિયાન આ કેસને સુનાવણી માટે માત્ર 12 તારીખો પર જ લિસ્ટ (Listed) કરવામાં આવ્યો હતો, એટલે કે વર્ષમાં સરેરાશ એક વાર પણ આ કેસ પર સુનાવણી થઈ શકી નહોતી.
માત્ર ₹500 ની ઘડિયાળના વિવાદથી શરૂ થઈ હતી ઘટના
આ સમગ્ર મામલો આજથી આશરે 29 વર્ષ પહેલાનો એટલે કે વર્ષ 1997 નો છે. 12 ફેબ્રુઆરી 1997 ના રોજ માત્ર 500 રૂપિયાની ઘડિયાળ વેચવા બાબતે બે પક્ષો વચ્ચે સામાન્ય બોલાચાલી થઈ હતી. આ વિવાદ એટલો વધી ગયો કે વાત ઝપાઝપી પર આવી ગઈ. ઝઘડા દરમિયાન ઘડિયાળ વેચનાર વ્યક્તિનું સંતુલન બગડ્યું અને તે નજીકની એક સૂકી નહેરમાં પડી ગયો. સૂકી નહેરનું તળિયું પથરાળ હોવાને કારણે તેના માથા અને શરીર પર ગંભીર ઈજાઓ થઈ અને તેણે જીવ ગુમાવ્યો.
આ ઘટના બાદ પોલીસે 3 આરોપીઓ સામે ગુનો નોંધ્યો હતો:
વર્ષ 2002 માં ટ્રાયલ કોર્ટે ત્રણેય આરોપીઓને દોષિત માનીને 5-5 વર્ષની સખત કેદની સજા ફટકારી હતી. દોષિતોએ આ નિર્ણયને ઉત્તરાખંડ હાઈકોર્ટમાં પડકાર્યો, જેણે વર્ષ 2012 માં તેમની સજા અને દોષસિદ્ધિને યથાવત રાખી. ત્યારબાદ તુરંત જ સપ્ટેમ્બર 2012 માં ત્રણેય દોષિતોએ સુપ્રીમ કોર્ટના દરવાજા ખખડાવ્યા હતા.
33 વર્ષનો યુવક હવે 60 ને પાર, સુપ્રીમ કોર્ટે સજા ઘટાડી
સુપ્રીમ કોર્ટના જસ્ટિસ ઉજ્જલ ભુઈયા અને જસ્ટિસ અરુણ પલ્લીની બેન્ચે (Bench) આ મામલે અંતિમ ચુકાદો સંભળાવતી વખતે સમયના આ લાંબા ગાળા પર ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. અદાલતે સ્વીકાર્યું કે ઘટના સમયે મુખ્ય અપીલકર્તાની ઉંમર માત્ર 33 વર્ષ હતી, જે આજે 3 દાયકા વીતી ગયા પછી 60 વર્ષથી વધુ વયના વૃદ્ધ થઈ ચૂક્યા છે, જ્યારે તેમના અન્ય 2 સાથીઓ આ દરમિયાન મૃત્યુ પામ્યા છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે ન્યાયના હિતમાં મહત્વનો નિર્ણય લેતા દોષિતની સજા ઘટાડી દીધી. અદાલતે તેની દોષસિદ્ધિ (Conviction) યથાવત રાખી, પરંતુ 5 વર્ષની જેલની સજાને ઘટાડીને તેટલા સમયમાં બદલી નાખી, જેટલો સમય તે અગાઉ જેલમાં વિતાવી ચૂક્યો હતો (તે આશરે 1.5 વર્ષ જેલમાં રહ્યો હતો).
ન્યાય પ્રણાલી પર મોટા સવાલો (Questions on Judiciary System)
આ કિસ્સો ભારતીય ન્યાય પ્રણાલીની એ કડવી વાસ્તવિકતાને ઉજાગર કરે છે, જ્યાં તારીખ-પે-તારીખના ચક્કરમાં માણસની જિંદગીઓ ખતમ થઈ જાય છે. જ્યારે ન્યાયની આશામાં દોષિત કે પીડિત જ દુનિયામાંથી ચાલ્યા જાય, ત્યારે જેલની સજા ઘટાડવાના કે દોષસિદ્ધિ યથાવત રાખવાના અદાલતી આદેશોનું વ્યવહારિક મહત્વ ખૂબ ઓછું રહી જાય છે. જ્યાં સુધી સર્વોચ્ચ અદાલતો કેસોના નિકાલ માટે એક નિશ્ચિત સમય મર્યાદા (Time-frame) નક્કી નહીં કરે, ત્યાં સુધી આવા કાયદાકીય સૂત્રો માત્ર પુસ્તકો પૂરતા જ સીમિત રહેશે.